Bu bölümde neler var?
XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlarına ulaştı; ancak yönetimde, orduda ve ekonomide bozulmalar başladı, isyanlar çıktı. Yüzyılın sonunda II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlığıyla Osmanlı ilk büyük toprak kayıplarını yaşadı. Bu bölümde bu dönemin savaşlarını, antlaşmalarını, isyanlarını ve ıslahatlarını sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 4 soru çıktı: TYT'de 1, AYT Tarih-1'de 1, AYT Tarih-2'de 2. Az sorulan bir bölümdür.
- Çıkan sorular dört farklı konudan: Osmanlı-Safevi antlaşmaları (Ferhat Paşa ve Nasuh Paşa), İstanbul'daki ayaklanmalar, Karlofça'dan sonra Rusya ile imzalanan İstanbul Antlaşması (1700) ve IV. Murat dönemindeki Koçi Bey Risalesi.
- Bu bölümde antlaşmaları karşılaştırmayı bilmek önemlidir: Hangi antlaşmayla toprak kazanıldı, hangisiyle kaybedildi; hangisi Osmanlı'nın üstünlüğünün sarsıldığını gösterir?
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Osmanlı-Safevi ilişkileri | 1 | 2024 TYT |
| İç isyanlar | 1 | 2021 AYT-1 |
| Karlofça ve İstanbul antlaşmaları | 1 | 2022 AYT-2 |
| XVII. yüzyıl ıslahatları | 1 | 2026 AYT-2 |
| Avusturya, Lehistan ve Venedik ilişkileri | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. XVII. Yüzyılda Osmanlı'nın Genel Durumu
| İç nedenler | Dış nedenler |
|---|---|
| Şehzadelerin sancağa çıkmaması ve tecrübesiz padişahların tahta geçmesi | Avrupa'da ateşli silahların ve askerî tekniğin gelişmesi |
| Saray kadınlarının, yeniçerilerin ve ulemanın yönetime karışması | Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi ve Osmanlı gelirlerinin azalması |
| Rüşvet ve iltimasın yaygınlaşması, liyakatin önemini kaybetmesi | Amerika'dan gelen değerli madenlerin enflasyona yol açması |
| Tımar sisteminin bozulması ve kapıkulu askerlerinin sayısının artması | Avrupa devletlerinin güçlenmesi ve uzun süren savaşlar |
- Bu dönemde Osmanlı Avusturya, İran (Safeviler), Lehistan, Venedik ve Rusya ile savaştı. Devlet sınırlarını korumaya çalıştı; zaman zaman yeni topraklar da kazandı.
- Ekonomi: Yeni ticaret yollarının bulunmasıyla Akdeniz limanları, İpek ve Baharat yolları eski önemini yitirdi, gümrük gelirleri azaldı. Amerika'dan Avrupa'ya taşınan değerli madenlerin Osmanlı ülkesine girmesi akçenin değer kaybetmesine ve hızlı fiyat artışlarına (enflasyon) yol açtı. Devlet akçenin gümüş oranını düşürerek (sikke tağşişi) ekonomiyi düzeltmeye çalıştı; ancak bu durum değeri düşük paralarla maaş alan askerlerin isyanlarına neden oldu. Nakit ihtiyacı için iltizam yaygınlaştırıldı, olağanüstü durumlarda yeni vergiler kondu ve varlıklı kişilerden imdadiyye adıyla yardım toplandı.
- Askerî devrim: Avrupalılar ateş gücünü artırmak için birliklerin sırayla ateş edip geriye geçtiği kontra-marş tekniğini geliştirdi. Osmanlılar Avrupa'nın yeni savaş teknolojisini ilk kez 1593–1606 Avusturya savaşlarında gördü; yeniçeriler tüfekli piyadeler karşısında zorlandı. Bunun üzerine yeniçeri sayısı önce otuz bine, sonra elli bine çıkarıldı; ancak devşirme kurallarına aykırı asker alınması disiplini bozdu ve hazineye ek yük getirdi.
| Tımar sisteminin bozulmasının nedenleri |
|---|
| Tımarların rüşvet karşılığında sipahi olmayan kişilere verilmesi ya da saray görevlilerince özel mülke veya vakfa dönüştürülmesi |
| Dirliklerin parayla alınıp satılır hâle gelmesi |
| Geleneksel silahlarla savaşan sipahilerin ateşli silahlara uyum sağlayamaması |
| Nüfusun hızla artması, enflasyon ve uzun süren savaşlar |
- Seferlere katılan tımarlı sipahi sayısı 1527–1528'de otuz yedi bin dolayındayken 1655'te altı bine kadar düştü. Devlet ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için tımar topraklarını mukataaya dönüştürdü.
2. Avusturya ile İlişkiler ve Zitvatorok Antlaşması
- 1593'te başlayan Osmanlı-Avusturya savaşlarında III. Mehmet Eğri Kalesi'ni aldı ve Haçova Meydan Savaşı'nı (1596) kazandı.
- Savaşlar Zitvatorok Antlaşması (1606) ile sona erdi:
| Maddeler | Önemi |
|---|---|
| Avusturya, Osmanlı'ya yıllık vergi yerine bir defalık savaş tazminatı ödeyecek. | Avusturya'nın Osmanlı'ya vergi vermesi sona erdi. |
| Avusturya arşidükü Osmanlı padişahına eşit sayılacak; ona "kayser" diye hitap edilecek. | Kanuni dönemindeki 1533 İstanbul Antlaşması'nda sadrazama denk sayılan Avusturya, bu antlaşmayla padişaha denk sayıldı. Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğü sarsılmaya başladı; Osmanlı, Avrupa diplomasisinde devletlerin eşitliğini (mütekabiliyet) kabul etmiş oldu. |
- Köprülü Fazıl Ahmet Paşa 1663'te Uyvar Kalesi'ni aldı ("Uyvar önünde bir Türk gibi kuvvetli" deyimi buradan kalmıştır). 1664 Vasvar Antlaşması ile Erdel'deki Osmanlı hâkimiyeti onaylandı.
- Osmanlı bu dönemde dışarıda Safeviler ve Avusturya, içeride Celali isyanlarıyla uğraşmak zorunda kaldı; bu durum uzun vadeli planlar yerine kısa vadeli, pratik bir siyaset izlemesine yol açtı.
3. Safevilerle İlişkiler
| Antlaşma | Önemi |
|---|---|
| Ferhat Paşa (1590, III. Murat) | 1577–1590 savaşlarının sonunda imzalandı (bu savaşlarda Özdemiroğlu Osman Paşa'nın 1583'te gece de meşalelerle sürdürdüğü Meşaleler Savaşı kazanıldı). Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaştı; Tebriz, Gürcistan, Şirvan, Karabağ alındı. |
| Nasuh Paşa (1612, I. Ahmet) | Osmanlı Celali isyanları ve Avusturya savaşlarıyla uğraşırken saldıran Safevilerle 1603–1612 savaşlarının sonunda imzalandı. Ferhat Paşa Antlaşması'yla alınan topraklar Safevilere geri verildi; Amasya Antlaşması'ndaki sınırlar esas alındı. Osmanlı'nın Safeviler karşısında ilk kez toprak kaybettiği antlaşmadır. |
| Serav (1618) | Nasuh Paşa Antlaşması büyük ölçüde onaylandı; Safeviler bazı ek haklar elde etti. |
| Kasr-ı Şirin (1639, IV. Murat) | IV. Murat 1635'te Revan'ı, 1638'de Bağdat'ı geri aldı ("Bağdat Fatihi" unvanını aldı). Ardından imzalanan antlaşmayla bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde çizildi ve iki devlet arasında uzun bir barış dönemi başladı. |
- Osmanlı ile Safeviler arasındaki rekabetin nedenleri: Safevilerin Karadeniz kıyılarına ulaşmak için Kafkasya'yı ele geçirmek istemesi, Osmanlı'nın ise Hazar Denizi'ne ulaşarak hem Rusya'nın güneye inmesini hem Safevilerin kuzeye yayılmasını önlemek istemesi, ticaret yollarının kontrolü ve mezhep farkı.
4. Lehistan, Venedik ve Rusya ile İlişkiler
- Lehistan: Kazakların saldırıları ve Osmanlı'nın azlettiği Eflak ve Boğdan voyvodalarının Lehistan'a sığınması ilişkileri bozdu. II. Osman'ın Hotin Seferi (1621) yeniçerilerin isteksizliği yüzünden sonuçsuz kaldı ve Hotin Antlaşması imzalandı; kapıkulu ocaklarını kaldırma fikri ilk kez bu seferde gündeme geldi. Sultan IV. Mehmet ve Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın seferinde Kamaniçe Kalesi alındı; imzalanan Bucaş Antlaşması (1672) ile Podolya Osmanlı'ya geçti ve Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaştı.
- Venedik: Venedik yönetimindeki Girit korsanların yatağı hâline gelince ilişkiler bozuldu. Girit, 1645'te başlayan ve 24 yıl süren savaşlarla alındı (1669). Kandiye Kalesi'nin uzun süre alınamaması, Osmanlı donanmasının eski gücünde olmadığını gösterdi.
- Rusya: Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk savaş Çehrin Seferi'dir (1678): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Kazakların geleneksel merkezi Çehrin'i aldı. Bu savaştan sonra imzalanan Bahçesaray Antlaşması (1681) iki devlet arasındaki ilk antlaşmadır.
5. II. Viyana Kuşatması ve Karlofça Antlaşması
- Avusturya'ya karşı Macarları destekleyen Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 1683'te Viyana'yı kuşattı. Kuşatmanın uzaması, Kırım Hanı'nın görevini yapmaması ve Avrupa'dan gelen yardım ordusu nedeniyle Osmanlı ordusu yenildi.
- Bu yenilgiden sonra Papa'nın teşvikiyle Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta ve Rusya Kutsal İttifak'ı kurdu. Osmanlı 16 yıl boyunca birçok cephede birden savaştı; Budin kaybedildi (1686).
- Zenta yenilgisinden sonra İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla Karlofça Antlaşması (1699) imzalandı: Temeşvar hariç Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a bırakıldı. Bu, Osmanlı topraklarının paylaşılmasına yönelik ilk uluslararası antlaşmadır.
- Rusya ile ayrıca İstanbul Antlaşması (1700) imzalandı: Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı; Osmanlı Ruslara ilk kez toprak verdi, Ruslar ilk kez Karadeniz'e ulaştı. Rusya İstanbul'da sürekli elçi bulundurma hakkı kazandı.
| Karlofça ve İstanbul antlaşmalarının önemi |
|---|
| Osmanlı ilk kez büyük toprak kayıpları yaşadı; Batı'da duraklama dönemi sona erdi, gerileme başladı. |
| Osmanlı ilk kez arabulucu kabul etti ve masa başında diplomasi yapmak zorunda kaldı. |
| Osmanlı Avrupa'da saldırıdan savunmaya geçti; kaybedilen toprakları geri alma politikası başladı. |
| Rusya'nın Azak'ı alarak Karadeniz'e ulaşmasıyla Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği sarsıldı. (Azak, 1711 Prut Antlaşması'yla geri alındı; bu özellik 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'yla sona erdi.) |
Okyanusların önem kazanması ve denizcilik
- Coğrafi Keşiflerle dünya egemenliği Doğu'dan Batı'ya geçti. Batılı devletler okyanuslara dayanıklı gemilerle güçlü donanmalar kurdu; İngiltere, Hollanda ve Fransa Doğu Hindistan şirketlerini kurarak sömürgecilik yarışına girdi. Sömürgecilik, bir ülkenin başka bir ülkenin yer altı, yer üstü kaynaklarını ve insan gücünü zorla kullanmasıdır; Afrika'dan Amerika'ya köleler götürüldü, yerli halklar büyük zarar gördü.
- Kadırgadan kalyona geçiş: XVII. yüzyıl sonlarına kadar Osmanlı donanmasının temelini kürekli kadırgalar oluşturuyordu. Avrupalıların yelkenli savaş gemileri (kalyon) daha çok asker ve top taşıyabildiği için üstünlük sağladı; Venedikliler bu teknolojiyle Osmanlı'yı Akdeniz'de zorlayınca (1654'te Çanakkale Boğazı'nı abluka altına aldılar) Osmanlı da kalyona geçmek zorunda kaldı. Kâtip Çelebi bu geçişte gemiyi kullanacak tecrübeli denizcilerin ve topçuların yetiştirilmesinin daha önemli olduğunu belirtti.
6. İç İsyanlar
| İsyan türü | Özellikleri ve örnekleri |
|---|---|
| İstanbul (merkez) isyanları | Yeniçerilerin ve kapıkulu askerlerinin çıkardığı isyanlardır. Değeri düşürülmüş paralarla maaş ödenmesi, maaşların gecikmesi ve devlet adamlarının çekişmeleri neden oldu. II. Osman yeniçeri ocağını kaldırmak istediği için 1622'de tahttan indirilip öldürüldü (Haile-i Osmaniye). Bu, bir padişahın askerler tarafından öldürüldüğü ilk olaydır. IV. Mehmet döneminde yeniçerilerin isteğiyle idam edilen saray ağalarının cesetleri Sultanahmet Meydanı'ndaki çınar ağacına asıldığı için bu olaya Vaka-i Vakvakiye (Çınar Vakası, 1656) denir; Edirne Vakası (1703) diğer önemli isyandır. Yeniçeriler XVII. yüzyıl boyunca sadrazam değiştirtti, hatta tahta kimin geçeceğinde etkili oldu; sık padişah değişiklikleri ıslahatları sonuçsuz bıraktı, başkentte can güvenliği kalmadı. |
| Celali isyanları (Anadolu) | Adını Yavuz döneminde Tokat çevresinde mehdilik iddiasıyla ayaklanan Bozoklu Şeyh Celal'den alır. XVI. yüzyılın sonundan itibaren hızlı nüfus artışı, toprak ve kaynakların yetersiz kalması, işsizlik ve ağır vergiler yüzünden yaygınlaştı. Tımarlarını kaybeden sipahiler, işsiz medrese öğrencileri (suhteler), vergi yükü altında ezilen köylüler ve görevden alınan devlet görevlileri katıldı (Karayazıcı, Deli Hasan, Kalenderoğlu, Canbolatoğlu). İsyancılar devletin ya da hanedanın varlığına karşı değildi; eşkıyalık biçiminde ortaya çıktı ve isyancıların bir bölümü devletten görev alınca itaat etti. Köylüler topraklarını bırakıp şehirlere ve güvenli bölgelere kaçtı (Büyük Kaçgun); tarımsal üretim düştü, fiyatlar yükseldi, vergi gelirleri azaldı. |
| Eyalet (paşa) isyanları | Bazı valilerin (Abaza Mehmet Paşa gibi) merkezî otoriteye karşı çıkmasıdır. |
7. XVII. Yüzyıl Islahatları
| Islahatçı | Yaptıkları |
|---|---|
| II. Osman | İlk ıslahatçı padişah kabul edilir. Yeniçeri Ocağı'nın yerine yeni bir ordu kurmayı ve ulemanın gücünü sınırlamayı düşündü; bu girişimleri hayatına mal oldu. |
| IV. Murat | Sert yöntemlerle isyanları bastırdı; rüşvet ve yolsuzlukla mücadele etti. Koçi Bey, devletin bozulma nedenlerini anlatan risalesini ona sundu; risalede kurumların, özellikle tımar sisteminin eski düzenine döndürülmesini önerdi. |
| Kuyucu Murat Paşa | Celali isyanlarını sert önlemlerle bastırdı. |
| Tarhuncu Ahmet Paşa | Osmanlı'da ilk denk bütçeyi hazırladı; gereksiz harcamaları kıstı. |
| Köprülü Mehmet Paşa | Sadrazamlığı, işlerine karışılmaması şartıyla kabul etti; isyanları sert önlemlerle bastırarak otoriteyi yeniden sağladı. |
- Layiha ve risaleler: Devlet adamları buhrandan kurtulma yollarını nasihatname tarzındaki raporlarda (layiha, risale) anlattı. Bu raporlar sorunların kaynağını büyük ölçüde iç etkenlerde gördü, Avrupa'daki gelişmelerle ilgilenmedi; Kanuni dönemini kanun ve adaletin geçerli olduğu ideal bir dönem olarak tasvir edip klasik düzene dönülmesini önerdi. IV. Murat ve I. İbrahim dönemlerinde yaşayan Koçi Bey, bozulmanın başlıca nedeninin rüşvet olduğunu, mali ve askerî sorunların tımar-zeamet dağıtımındaki adaletsizlikten ve yeniçeri sayısının artmasından kaynaklandığını yazdı; reayanın vergileri makul bir seviyeye indirilmesini önerdi.
- İlim ve irfan: Kâtip Çelebi (1609–1657), Avrupa ile Osmanlı ilim dünyası arasındaki farkı gören ilk Osmanlı âlimidir; Batı coğrafya kitaplarından yararlanarak Cihannüma'yı, kapsamlı bir bibliyografya olan Keşfü'z-Zunun'u yazdı. Evliya Çelebi kırk iki yıl süren yolculuklarında gördüklerini Seyahatname'de anlattı.
- XVII. yüzyıl ıslahatlarının özellikleri: Bozulan kurumları eski düzene (Kanuni dönemine) döndürmeyi amaçladılar; Batı örnek alınmadı. Islahatlar kişilere bağlıydı ve genellikle sert ve baskıcı yöntemlerle yapıldı. Islahatçı kişi görevden ayrılınca bozulma yeniden başladığı için başarıları geçici oldu.
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1596 | Haçova Meydan Savaşı |
| 1606 | Zitvatorok Antlaşması |
| 1612 | Nasuh Paşa Antlaşması |
| 1621 | Hotin Seferi ve Hotin Antlaşması |
| 1622 | II. Osman'ın öldürülmesi (Haile-i Osmaniye) |
| 1638-1639 | Bağdat'ın geri alınması; Kasr-ı Şirin Antlaşması |
| 1645-1669 | Girit Savaşı; Girit'in fethi |
| 1663-1664 | Uyvar'ın fethi; Vasvar Antlaşması |
| 1672 | Bucaş Antlaşması; batıda en geniş sınırlar |
| 1683 | II. Viyana Kuşatması |
| 1699 | Karlofça Antlaşması |
| 1700 | İstanbul Antlaşması (Rusya) |
| 1703 | Edirne Vakası |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- Avusturya'nın padişaha denk sayıldığı ilk antlaşma: Zitvatorok (1606)
- Doğuda ilk toprak kaybı: Nasuh Paşa Antlaşması (1612)
- Askerler tarafından öldürülen ilk padişah: II. Osman (1622)
- İlk ıslahatçı padişah: II. Osman
- İlk denk bütçe: Tarhuncu Ahmet Paşa
- Osmanlı-Rus arasındaki ilk antlaşma: Bahçesaray (1681)
- İlk büyük toprak kaybı ve ilk kez arabulucu kabul edilmesi: Karlofça (1699)
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Celali isyanları | XVI. yüzyılın sonundan itibaren Anadolu'da çıkan halk ve asker isyanları. |
| Büyük Kaçgun | Celali isyanları sırasında köylülerin topraklarını terk ederek kaçması. |
| Tağşiş | Paranın içindeki değerli maden oranını azaltarak değerini düşürme. |
| Haile-i Osmaniye | II. Osman'ın yeniçeriler tarafından öldürülmesi (1622). |
| Kutsal İttifak | II. Viyana Kuşatması'ndan sonra Osmanlı'ya karşı kurulan Avrupa ittifakı. |
| Arabulucu | İki devlet arasındaki barış görüşmelerine aracılık eden devlet. |
Kendinizi deneyin
1. Zitvatorok Antlaşması'yla Avusturya arşidükünün Osmanlı padişahına eşit sayılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğünün sarsılmaya başladığını
2. Ferhat Paşa Antlaşması'yla kazanılan toprakların Safevilere geri verildiği antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nasuh Paşa
3. Osmanlı Devleti'nin batıda en geniş sınırlarına ulaştığı antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bucaş
4. Aşağıdakilerden hangisi Karlofça Antlaşması'nın önemi arasında yer almaz?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Osmanlı'nın batıda en geniş sınırlarına ulaşması
5. 1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Kalesi'nin Rusya'ya bırakılmasının sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karadeniz'in Türk gölü olma özelliğinin sarsılması
6. XVII. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Batı'daki kurumlar örnek alınmıştır.
Cevap anahtarı
1-A · 2-B · 3-C · 4-D · 5-A · 6-D
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 10. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.