En Uzun Yüzyıl (1800–1922)

Bu bölümde neler var?

XIX. yüzyılda Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik ve Sanayi İnkılabı'nın doğurduğu sömürgecilik Osmanlı Devleti'ni derinden etkiledi. Osmanlı bir yandan azınlık isyanları ve büyük devletlerin baskısıyla uğraştı, bir yandan da ıslahatlarla ve diplomasiyle varlığını korumaya çalıştı. Bu bölümde Doğu Sorunu'nu, denge siyasetini, II. Mahmut'un ıslahatlarını, Mısır ve Boğazlar meselelerini, Kırım Savaşı'nı, 93 Harbi'ni ve Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlı hâle gelişini sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.

Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.

Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular

• 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 13 soru çıktı: TYT'de 3, AYT Tarih-1'de 4, AYT Tarih-2'de 6.
• En çok sorulan konu denge siyaseti ve diplomasi (Hünkâr İskelesi, Londra Boğazlar Sözleşmesi, Paris Antlaşması, Afrika'daki mücadele, Mülteciler Sorunu; 7 soru). TYT'de 2020 ve 2023'te doğrudan "denge siyaseti" soruldu.
• Ardından ekonomi (Osmanlı Bankası, Düyun-ı Umumiye, kapitülasyonlar, sanayileşme; 3 soru) ve ıslahatlar (II. Mahmut, Tanzimat'ın amacı; 2 soru) geliyor.
• Sorular genellikle bir antlaşmanın ya da kurumun sonucunu ve amacını sorar: "Bu gelişme Osmanlı'nın hangi politikasını gösterir?" Denge siyasetini örnekleriyle (Mısır meselesi, Kırım Savaşı) öğrenmek bu bölümün anahtarıdır.

1. XIX. Yüzyılda Dünya ve Osmanlı

• Fransız İhtilali (1789) eşitlik, özgürlük ve milliyetçilik düşüncelerini yaydı. Milliyetçilik, Osmanlı gibi çok uluslu imparatorluklarda azınlık isyanlarına yol açtı.
• Sanayi İnkılabı ile güçlenen Avrupa devletleri hammadde ve pazar aradı; bu durum sömürgeciliği hızlandırdı ve Osmanlı'yı Avrupa mallarının pazarı hâline getirdi.
• Doğu Sorunu (Şark Meselesi): Osmanlı Devleti'nin yıkılması, topraklarının paylaşılması ve Türklerin Avrupa'dan atılması meselesidir. Terim ilk kez 1815 Viyana Kongresi'nde Rus Çarı Aleksandr tarafından kullanıldı. Sorunun ilk aşaması Malazgirt'ten (1071) II. Viyana Kuşatması'na (1683) kadar Türk ilerleyişinin durdurulması; ikinci aşaması ise Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilikle Balkan halklarının kışkırtılıp Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan, Romanya gibi devletlerin kurdurulmasıdır. Rus Çarı I. Nikola, Osmanlı'yı "hasta adam" olarak niteledi.
• Rus Çariçesi II. Katerina, Osmanlı topraklarını paylaşıp Bizans'ı yeniden kurmak için Grek (Yunan) Projesi'ni, Avusturya ile birlikte Dinyester ile Tuna arasında kendilerine bağlı bir "Dakya" devleti kurmak için Dakya Projesi'ni hazırladı.
• Viyana Kongresi (1815): Napolyon Savaşları'ndan sonra Avrupa'nın siyasi haritasını ve güç dengesini yeniden belirlemek için Avusturya Başbakanı Metternich başkanlığında toplandı. Milliyetçilik ve özgürlük akımlarına karşı kralların birbirine yardım etmesini öngören Metternich sistemi kuruldu.
• Osmanlı'nın amacı: Toprak bütünlüğünü korumak ve büyük devletlerin iç işlerine karışmasını önlemek. Bunun için ıslahatlar yapıldı ve denge siyaseti izlendi. "Kadim dost" Fransa'nın 1798'de Mısır'ı işgal etmesinden sonra başlayan bu siyasette Rusya'ya karşı İngiltere, Fransa'ya karşı Rusya, İngiltere-Fransa-Rusya üçlüsüne karşı da Almanya denge unsuru olarak kullanıldı. Dönemin büyük devletlerine (İngiltere, Rusya, Prusya, Avusturya, Fransa) Düvel-i Muazzama denirdi.

2. II. Mahmut Dönemi (1808–1839)

II. Mahmut, Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa'nın desteğiyle tahta çıktı. Ayanlarla imzaladığı Sened-i İttifak (1808), padişahın yetkilerini ilk kez sınırlandıran belgedir (ayrıntısı "Osmanlı'da Demokratikleşme" bölümündedir).

• Amacı: II. Mahmut, ayanların ve yeniçerilerin gücünü kırarak merkezî otoriteyi güçlendirmek ve devleti Avrupa tarzında yeniden örgütlemek istedi. Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması, ıslahatların önündeki ve devlet adamları üzerindeki en büyük baskı unsurunu ortadan kaldırdı. Ancak ocak Yunan isyanı sırasında kaldırıldığı için yeni ordu boşluğu dolduramadı; Mehmet Ali Paşa isyanının bastırılamamasında bu durum da etkili oldu.
• Zorunlu askerliğe geçiş: Fransız İhtilali'nden sonra millî ordu anlayışı yayıldı; imparatorluklar asker ihtiyacını karşılamak için zorunlu askerliğe geçti ve orduya halkı eğiten bir okul görevi de yüklendi. Osmanlı'da askerliğin vatandaşların ortak sorumluluğu olduğu düşüncesi Tanzimat Fermanı'nda ortaya kondu; gayrimüslimlerin de askere alınmasıyla zorunlu askerlik 1909'da tam olarak uygulandı.

3. Azınlık İsyanları

• Rusya, Balkanlardaki Slav halkları birleştirmeyi amaçlayan Panslavizm politikasıyla bu isyanları destekledi. Avrupa devletleri kendi ülkelerindeki milliyetçi hareketleri bastırırken Osmanlı'daki isyanları destekleyerek çifte standart uyguladı.

4. Mısır Meselesi ve Boğazlar

• Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Mısır'da söz sahibi olan Kölemen beylerinin etkisini kırarak Mısır'a tek başına hâkim oldu; Hicaz'daki Vehhabi isyanını bastırıp (1818) hac yolunu açtığı için İslam dünyasında saygınlık kazandı. II. Mahmut'un Mora isyanında ondan yardım istemesi onu daha da güçlendirdi. Yunan isyanını bastırmaya yardım etmesinin karşılığında istediği Suriye valiliğini alamayınca isyan etti. Mısır ordusu Konya'ya kadar ilerledi.
• İngiltere ve Fransa'dan yardım alamayan II. Mahmut Rusya'dan yardım istedi. Rus donanmasının İstanbul'a gelmesiyle telaşlanan İngiltere ve Fransa, Mehmet Ali Paşa'yı Kütahya Antlaşması'na (1833) razı etti.
• Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833): Osmanlı ile Rusya arasında sekiz yıllığına imzalandı. Rusya'ya saldırı olursa Osmanlı Boğazları diğer devletlerin savaş gemilerine kapatacaktı. Bu antlaşmayla Boğazlar uluslararası bir sorun hâline geldi. Rusya'nın Boğazlarda üstünlük kazanmasından rahatsız olan İngiltere, Osmanlı'ya yakınlaştı ve Rusya'ya karşı Fransa ile birlikte hareket etmeye başladı.
• Balta Limanı Ticaret Sözleşmesi (1838): Rusya ile yakınlaşmadan rahatsız olan İngiltere'nin Mısır meselesinde desteğini almak için imzalandı. İhracattan alınan vergi yüzde 12, ithalattan alınan vergi yüzde 5 olarak belirlendi; yabancı tüccarlar yerli tüccarların ödediği iç gümrük vergilerinden muaf tutuldu; İngiltere Osmanlı'dan dilediği kadar hammadde alabilecek, iç ticaretteki tekeller kaldırılacaktı. Yerli üretim Avrupa mallarıyla rekabet edemedi, bazı esnaf grupları işini kaybetti; Osmanlı Avrupa'nın açık pazarı hâline geldi.
• Mehmet Ali Paşa'nın ikinci isyanında Osmanlı ordusu Nizip'te yenildi (1839). Londra Konferansı (1840) ile Mısır valiliği Mehmet Ali Paşa'nın ailesine babadan oğula geçecek şekilde verildi; Mısır Osmanlı'ya bağlı kaldı.
• Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841): Rusya'nın Nizip yenilgisinden sonra Boğazlara inerek Osmanlı'yı koruma hakkını kullanmak istemesine İngiltere karşı çıktı. İngiltere, Osmanlı, Avusturya, Fransa, Rusya ve Prusya'nın katıldığı Londra'daki konferansta Boğazların barış zamanında bütün devletlerin savaş gemilerine kapalı olması kabul edildi. Boğazlar uluslararası bir statü kazandı; Osmanlı'nın Boğazlardan geçişi tek taraflı olarak düzenleme imkânı kalmadı, Hünkâr İskelesi Antlaşması geçersiz hâle geldi.

5. Kuzey Afrika'nın Kaybı

• Osmanlı, Afrika'daki topraklarını Avrupa devletleri arasındaki rekabetten yararlanarak bir süre korumaya çalıştı; ancak deniz gücünün zayıflığı ve uzaklık nedeniyle bu topraklar kaybedildi.

6. Abdülmecit Dönemi ve Kırım Savaşı

• Tanzimat Fermanı (1839) ilan edildi. Fermanın önemli amaçlarından biri, Avrupa devletlerinin desteğini kazanmak (özellikle Mısır meselesinde), azınlıkları devlete bağlamak ve büyük devletlerin iç işlere karışmasını önlemekti (ayrıntısı "Osmanlı'da Demokratikleşme" bölümündedir).

• Mülteciler Sorunu (1849): 1848 İhtilalleri'nden sonra Avusturya ve Rusya'ya karşı ayaklanan Macar ve Lehlerin bir kısmı yenilince Osmanlı'ya sığındı. Osmanlı'nın bu mültecileri geri vermemesi Avusturya ve Rusya ile uluslararası bir krize yol açtı; İngiltere ve Fransa Osmanlı'yı destekleyince iki devlet geri adım attı.
• Kırım Savaşı (1853–1856): Rusya'nın sıcak denizlere inme isteği, Osmanlı'daki Ortodoksların koruyuculuğunu istemesi, Ortodokslar ile Katolikler arasındaki Kudüs'teki kutsal yerler sorunu ve Mülteciler Sorunu'nun bıraktığı gerginlik savaşa yol açtı. Rusya'nın güçlenmesini istemeyen İngiltere, Fransa ve Piyemonte Osmanlı'nın yanında savaştı. Rusya yenildi.
• Savaş sırasında Osmanlı ilk dış borcunu İngiltere'den aldı (1854); ilk telgraf hattı kuruldu (1855).
• Islahat Fermanı (1856) savaşın sonunda ilan edildi; gayrimüslimlere geniş haklar tanındı.

• Savaşı kazanmasına rağmen Karadeniz'de donanma ve tersane bulunduramayacak olması, Paris Antlaşması'nın Osmanlı için gerçek bir zafer olmadığını gösterir; galip olan Osmanlı da yenik devlet gibi kısıtlandı.

7. Abdülaziz Dönemi (1861–1876)

• Vilayet Nizamnamesi (1864) ile eyaletler kaldırıldı; vilayet, sancak (liva), kaza ve köy düzeni kuruldu.
• Mecelle hazırlandı; Darülfünun (1870) açıldı; Osmanlı donanması dünyanın sayılı donanmaları arasına girdi.
• Rusya, Paris Antlaşması'nın Karadeniz'le ilgili hükümlerini tanımadığını açıkladı ve 1871 Londra Konferansı'nda Karadeniz'de yeniden donanma bulundurma hakkını aldı.
• Mısır valisine hidiv unvanı verildi (1867); Eflak ve Boğdan birleşerek Romanya adını aldı.
• Dış borçlar ödenemez hâle geldi; 1875 Ramazan Kararnamesi ile borç ödemeleri ertelendi (mali iflas).

8. II. Abdülhamit Dönemi (1876–1909)

• Tahta çıkar çıkmaz Kanun-i Esasi'yi ilan etti (1876) ve I. Meşrutiyet başladı. 93 Harbi sırasında meclisi kapattı.
• 93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı): Rumi takvime göre 1293 yılına denk geldiği için bu adı aldı. Rusya, Panslavizm politikasıyla Bosna-Hersek ve Bulgar isyanlarını destekliyor, Sırbistan ile Karadağ'ı Osmanlı'ya karşı savaşa kışkırtıyordu. Sorunları çözmek için Haliç'teki Bahriye Nezareti'nde toplanan İstanbul (Tersane) Konferansı'nın (23 Aralık 1876) kararları toprak bütünlüğüne aykırı olduğu gerekçesiyle reddedilince Rusya savaş ilan etti. Kafkas Cephesi'nde Gazi Ahmet Muhtar Paşa, Tuna Cephesi'nde Plevne'yi savunan Gazi Osman Paşa direndi; ancak Ruslar İstanbul yakınlarına (Yeşilköy) kadar geldi.
• Ayastefanos Antlaşması (Mart 1878), Avrupa'daki dengenin Rusya lehine bozulduğunu düşünen Avusturya, İngiltere, Fransa ve Almanya'nın itirazıyla Berlin'de toplanan konferansta Berlin Antlaşması (1878) ile değiştirildi:

• İngiltere, Rusya'ya karşı destek vermesi karşılığında Kıbrıs'ın yönetimini aldı (1878). Doğu Rumeli 1885'te Bulgaristan'a katıldı.
• 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı Girit meselesi yüzünden çıktı; Osmanlı Dömeke Meydan Savaşı'nı kazandı, ancak büyük devletlerin baskısıyla Girit'e özerklik verildi.
• II. Abdülhamit, İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı topraklarına yönelik politikaları karşısında Almanya ile yakınlaştı: Ordunun eğitimi Alman uzmanlara verildi, Bağdat Demiryolu imtiyazı Almanlara tanındı. İç politikada İslamcılık (ümmetçilik) öne çıktı.
• II. Abdülhamit döneminde eğitimde ve sağlıkta önemli yatırımlar yapıldı (Hamidiye Etfal Hastanesi, Sanayi-i Nefise Mektebi). Sosyal devlet anlayışını kurumsallaştırmaya yönelik ilk adımlar atıldı: Din ve millet farkı gözetmeden çocuk, yaşlı ve kimsesizleri korumak için kurulan Darülaceze (1895) Osmanlı'daki ilk modern sosyal yardım kurumudur; 1890'lardaki Ermeni olaylarında yetim kalan Müslüman çocuklar için Darülhayr-ı Ali açıldı; bütün memurlar için kurulan Tekaüt (Emekli) Sandığı (1881) bugünkü Sosyal Güvenlik Kurumu'nun temelidir (modern emeklilik ilk kez 1866'da Askerî Tekaüt Sandığı ile başlamıştı). 1908'de Kırklareli'nde kimsesiz çocuklara yardım için Himaye-i Etfal Cemiyeti kuruldu.
• Demiryolu ve telgraf: Anadolu'daki ilk demiryolu İzmir-Aydın hattıdır. Demiryolları genellikle yabancı şirketlerce yapıldı; Osmanlı bunlarla merkezî otoriteyi güçlendirmeyi, asker ve malzeme sevkini kolaylaştırmayı, tarım ve ticareti geliştirmeyi ve uzak bölgelerdeki isyanları hızlıca bastırmayı amaçladı. Hicaz Demiryolu'nun 1.500 km'lik kısmı, İslam dünyasından toplanan bağışlarla II. Abdülhamit döneminde yapılan yerli bir girişimdir. Demiryolu ve telgrafın yaygınlaşması merkezî otoriteyi güçlendirdi. 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi; 31 Mart Olayı'ndan (1909) sonra II. Abdülhamit tahttan indirildi.

9. Osmanlı Ekonomisinin Dışa Bağımlı Hâle Gelmesi

• Kapitülasyonlar ve Balta Limanı: Yabancı tüccarlara tanınan ayrıcalıklar ve düşük gümrük vergileri yerli üretimi çökertti; Osmanlı hammadde ihraç eden ve sanayi malı ithal eden bir ülkeye dönüştü.
• Bütçe açıkları: Fetihlerin durması, artan savaş maliyetleri ve vergi gelirlerinin azalması bütçe açıklarına yol açtı. Devlet önce XVII. yüzyılda tımar arazilerini iltizama çevirdi, XVIII. yüzyılda esham senetleriyle iç borçlanmaya gitti.
• Dış borçlar: Esham da yetmeyince ilk dış borç Kırım Savaşı sırasında (1854) İngiltere'den alındı. Borçların nereye harcanacağına borç veren devletler karar verdiği ve bu paralarla yatırım yapılmadığı için borçlar kısa sürede ödenemez hâle geldi; 1875 Ramazan Kararnamesi ile ödemeler durduruldu ve Osmanlı maliyesi iflas etti. 93 Harbi'nin ağır yenilgisi durumu daha da kötüleştirdi.
• Düyun-ı Umumiye (1881, Muharrem Kararnamesi): II. Abdülhamit, alacaklılarla yapılan görüşmelerden sonra Maliye Bakanlığından bağımsız bu idarenin kurulmasını kabul etti. İngiltere, Fransa, İtalya, Almanya, Avusturya, Osmanlı ve Galata bankerlerinin temsilcilerinden oluşan idare; tuz ve tütün tekeli gelirleri, damga vergisi (pul), içkiler, balık avı ve bazı vilayetlerin ipek vergileri gibi altı kalem geliri toplayarak borçları tahsil etti. Bu durum Osmanlı ekonomisinin yabancı devletlerin denetimine girmesini kolaylaştırdı; yabancılar zamanla Osmanlı topraklarında sanayi ve ticarete yatırım yapmaya başladı. Benzer bir uygulama daha önce borçlarını ödeyemeyen Mısır'da (Borçlar Sandığı) görülmüştü. Düyun-ı Umumiye Lozan Barış Antlaşması ile kaldırıldı.
• Osmanlı Bankası: İngiliz ve Fransız sermayesiyle kuruldu ve Osmanlı'da para basma yetkisi aldı. Yabancı sermaye demiryolu, liman, maden gibi alanlara yöneldi.
• Sanayileşmede geri kalmanın nedenleri: Merkezî otoritenin zayıflaması, tımar sisteminin bozulması, savaşlardaki başarısızlıklar ve toprak kayıpları. Avrupalılar merkantilizm (ihracatı en üst, ithalatı en alt seviyede tutma) ile sermayelerini güçlendirirken Osmanlı ihracatı sınırlandıran, merkantilizm karşıtı bir politika izledi; sermaye yurt dışına çıktı. Gayrimüslimler sermayelerini sanayi yerine daha çok tefecilikte kullandı. Osmanlı ham madde verip işlenmiş mal alan bir ülke hâline geldi.
• Sanayileşme çabaları: Tanzimat döneminden itibaren İstanbul ve çevresinde Feshane, dokuma, çuha ve demir döküm fabrikaları kuruldu; 1860'ta sanayileşmeyi yönetmek ve personel yetiştirmek için Islah-ı Sanayi Komisyonu oluşturuldu. Ancak sermaye ve teknik eleman eksikliği, Avrupa mallarıyla rekabet edilememesi nedeniyle başarı sınırlı kaldı.

10. XIX. Yüzyılda Toplum: Eğitim, Nüfus ve Şehir

• Modern eğitim kurumları: Hendesehane (1734, ilk modern askerî okul; 1750'de kapatıldı), Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (1775, bugünkü Deniz Harp Okulu), Mühendishane-i Berr-i Hümayun (1795, kara mühendis ve subayı yetiştirdi), Tıbbiye (1827), Harbiye (1834; 1936'da Ankara'ya taşındı) ve ilk sivil yüksekokul olan Mülkiye (1859; bugünkü Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi).
• Yabancı okullar: Osmanlı'da resmî olarak açılan ilk yabancı okulu Fransızlar 1583'te açtı. Batılı devletler kapitülasyonlardan yararlanarak özellikle Orta Doğu, Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile İstanbul'da misyonerlik ve siyasi amaçlı birçok okul açtı; azınlık okullarını da himayelerine aldılar. Bu okullar Osmanlı'yı parçalamaya yönelik faaliyetlerde rol oynadı. 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile yabancı okullar denetlenmek istendiyse de başarılı olunamadı.
• Nüfus: XVII. yüzyıldan itibaren Osmanlı nüfusu Avrupa'nın gerisinde kaldı; XIX. yüzyılda nüfus artış hızının Avrupa'nın çok gerisinde olması uluslararası rekabette güç kaybına yol açtı.
• Göçler: Kırım'ın kaybı, Rusya'nın ele geçirdiği yerlerdeki baskı, katliam ve asimilasyon politikası Kırım ve Kafkasya'dan; Balkanlarda kurulan ulus devletlerin Müslümanları göçe zorlaması ve Hristiyan çetelerin katliamları da Balkanlardan Anadolu'ya büyük göçlere yol açtı. Gelen muhacirler Anadolu'nun çeşitli yerlerine iskân edildi; 1831–1882 arasında Anadolu'daki Müslüman nüfus ikiye katlandı. Göçler Anadolu'da Müslüman Türk nüfusun oranını yükseltti, Türk milliyetçiliğini güçlendirdi ve ileride Türk millî devletinin kurulmasını kolaylaştırdı; boş yerler tarıma açıldı, ancak iskân giderleri hazineye yük oldu.
• Şehirler ve salgınlar: Sanayi Devrimi'yle Avrupa'da büyük şehirler (metropoller) ortaya çıktı; hızlı ve plansız göç çarpık kentleşmeye ve altyapı sorunlarına yol açtı. Osmanlı'da da ulaşımın gelişmesi ve modern belediye teşkilatlarıyla modern şehirler oluştu. Salgın hastalıklara karşı karantina uygulandı, tahaffuzhane denen sağlık kuruluşları ve mikroplu eşyaların buharla temizlendiği tephirhaneler açıldı, aşı yaygınlaştırıldı, 1891'de Hıfzıssıhha Komisyonu ve 1893'te Bakteriyolojihane kuruldu.
• Kamuoyu: Osmanlı'da kamuoyu karşılığında "efkâr-ı umumiye" gibi kavramlar kullanıldı; modern anlamda kamuoyu Tanzimat döneminde önem kazandı. Gazetelerin çoğalması okuryazarlığı artırdı ve insanları ülke ve dünya gündeminden haberdar etti.
• Bayrak: Osmanlı'nın ilk dönemlerinde ak ve al bayraklar kullanıldı. III. Selim döneminde ordu ve donanma bayraklarında hilalin yanına sekiz köşeli yıldız eklendi; Abdülmecit döneminin sonlarına doğru yıldız beş köşeli oldu ve ay yıldızlı al sancak millî bayrak olarak kabul edildi.

Kronoloji

Sınavda sorulan "ilk"ler

• İlk milliyetçi isyan: Sırp İsyanı (1804)
• Ayrıcalık kazanan ilk azınlık: Sırplar (Bükreş, 1812)
• Bağımsızlığını kazanan ilk azınlık: Yunanlar (Edirne, 1829)
• Kuzey Afrika'daki ilk kayıp: Cezayir (1830)
• İlk resmî gazete: Takvim-i Vekayi (1831)
• İlk nüfus sayımı: 1831
• İlk dış borç: 1854 (Kırım Savaşı)
• Boğazların uluslararası sorun hâline gelmesi: Hünkâr İskelesi (1833)
• Boğazların uluslararası statü kazanması: Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841)

Kavramlar

Kendinizi deneyin

Kaynak notu

Bu metin, Tarih ÖABT 12. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.