Bu bölümde neler var?
XX. yüzyılın ilk yirmi yılı, Osmanlı Devleti için savaşlarla geçti: Önce Kuzey Afrika'daki son toprak Trablusgarp, ardından Balkanlar kaybedildi; sonra devlet, I. Dünya Savaşı'na girdi ve savaşın sonunda dağılma noktasına geldi. Bu bölümde bu savaşları, sonuçlarını ve Mustafa Kemal'in öğrencilik yıllarından 1918'e kadarki askerî hayatını sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 14 soru çıktı: 7'si AYT Tarih-1'de, 7'si AYT Tarih-2'de. TYT'de bu bölümden soru gelmedi.
- AYT Tarih-1'in 31. sorusu dokuz yılın yedisinde (2018, 2019, 2020, 2023, 2024, 2025 ve 2026) bu bölümden geldi. AYT'ye hazırlanıyorsanız bu bölüm her yıl karşınıza çıkabilir.
- En çok sorulan iki konu: I. Dünya Savaşı (6 soru; özellikle Çanakkale, Osmanlı'nın savaşa girişi ve cepheler) ve Mustafa Kemal'in 1918'e kadarki hayatı (4 soru; öğrencilik yılları, Manastır Askerî İdadisi, savaş başladığında bulunduğu görev, sözlerinin sıralanması).
- Sorular çoğu zaman sıralama ister: Hangi toprak hangi savaşta kaybedildi, Mustafa Kemal hangi okuldan sonra hangisine geçti, hangi söz hangi cephede söylendi?
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| I. Dünya Savaşı ve Osmanlı cepheleri | 6 | 2019 AYT-1 · 2019 AYT-2 · 2023 AYT-1 · 2024 AYT-1 · 2025 AYT-1 · 2026 AYT-2 |
| Mustafa Kemal'in hayatı (1881–1918) | 4 | 2018 AYT-1 · 2020 AYT-1 · 2021 AYT-2 · 2023 AYT-2 |
| Balkan Savaşları | 2 | 2018 AYT-2 · 2025 AYT-2 |
| II. Meşrutiyet'ten saltanatın kaldırılmasına hükümetler | 1 | 2019 AYT-2 |
| Trablusgarp Savaşı | 1 | 2026 AYT-1 |
1. Yüzyılın Başında Osmanlı Devleti
XIX. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı Devleti, Avrupa devletleri arasında denge politikası izlemeyi bırakıp Almanya ile yakınlaştı. İngiltere ile Rusya'nın 1908'deki Reval Görüşmeleri, Osmanlı topraklarının paylaşılacağı endişesini artırdı ve II. Meşrutiyet'in ilanını hızlandırdı.
- Bloklaşma: İtalya'nın 1870'te, Almanya'nın 1871'de siyasi birliklerini kurup sömürgeciliğe başlaması Avrupa'daki dengeleri değiştirdi. Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya 1882'de Üçlü İttifak'ı (Bağlaşma Devletleri), buna karşı İngiltere, Fransa ve Rusya Üçlü İtilaf'ı (Anlaşma Devletleri) oluşturdu. Reval Görüşmesi'nde Makedonya ve Boğazlar sorununun ele alınması bloklaşmayı hızlandırdı.
- II. Meşrutiyet'in karışık ortamında Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti (1908), Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i topraklarına kattı (1908), Girit'teki Rumlar da Yunanistan'a bağlandıklarını ilan etti.
- 1909'daki 31 Mart Olayı'ndan sonra II. Abdülhamit tahttan indirildi, yerine V. Mehmet Reşat geçti. Bu dönemde devlet yönetimi büyük ölçüde İttihat ve Terakki'nin önde gelenlerinin (Enver, Talat ve Cemal paşalar) elindeydi.
2. Trablusgarp Savaşı (1911–1912)
Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya, sömürge edinmek için Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp'ı (bugünkü Libya) hedef aldı ve 1911'de bölgeyi işgal etmeye başladı.
- Osmanlı Devleti, Mısır'ı elinde tutan İngiltere'nin karadan geçişe izin vermemesi ve donanmasının yetersizliği nedeniyle bölgeye düzenli ordu gönderemedi.
- Enver Bey, Mustafa Kemal ve Fethi (Okyar) Bey gibi gönüllü subaylar gizlice bölgeye geçerek yerli halkı örgütledi. Mustafa Kemal ilk savaşına katıldığı Tobruk ve Derne'de, Enver Bey Bingazi'de başarılar kazandı.
- İtalya, Osmanlı'yı barışa zorlamak için Çanakkale Boğazı'nı abluka altına aldı, Rodos ve On İki Ada'yı işgal etti. Balkan Savaşı'nın başlaması üzerine Osmanlı barışa razı oldu.
| Uşi (Ouchy) Antlaşması (18 Ekim 1912) |
|---|
| Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı; böylece Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı da kaybedildi. |
| Rodos ve On İki Ada, İtalya'ya geçici olarak bırakıldı (adalar daha sonra geri verilmedi). |
| Bölgedeki Müslümanların dinî işleri için halifenin temsilcisi ve kadı bulunacaktı. |
- Önemi: Uçaklar, dünya tarihinde ilk kez bu savaşta savaş amacıyla kullanıldı.
3. Balkan Savaşları (1912–1913)
I. Balkan Savaşı (1912–1913)
Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik ve Rusya'nın Panslavizm politikasının etkisiyle, Rusya'nın desteklediği Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ, Osmanlı'nın Trablusgarp'ta savaştığı sırada birleşerek 1912'de Osmanlı'ya savaş açtı; amaçları Osmanlı'nın Balkanlardaki varlığına son vermekti. Osmanlı, savaşın yaklaştığını göremeyerek bir kısım askerini terhis etmişti; ordu siyasete karışmış, subaylar arasında da bölünmeler vardı.
- Osmanlı ordusu kısa sürede yenildi; Bulgarlar Çatalca'ya kadar ilerledi, Edirne kuşatıldı. Savaş sırasında Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti (1912).
- Barış görüşmeleri sürerken İttihatçılar Bab-ı Âli Baskını ile (1913) hükümeti devirdi.
| Londra Antlaşması (30 Mayıs 1913) |
|---|
| Midye-Enez çizgisinin batısındaki bütün topraklar Balkan devletlerine bırakıldı; Edirne de kaybedildi. |
| Girit üzerindeki haklardan vazgeçildi. |
| Ege adalarının durumunu büyük devletler belirleyecekti (büyük devletler 1914'te Gökçeada ve Bozcaada dışındaki adaları Yunanistan'a bıraktı). |
- Londra Antlaşması'yla Osmanlı'nın Rumeli'deki egemenliği ve Ege Denizi'ndeki varlığı büyük ölçüde sona erdi.
II. Balkan Savaşı (1913)
Paylaşımda en büyük payı Bulgaristan'ın almasından rahatsız olan Sırbistan, Yunanistan, Karadağ ve Romanya, Bulgaristan'a savaş açtı. Bu durumdan yararlanan Osmanlı ordusu Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı (Edirne'ye Enver Bey komutasındaki birlikler girdi).
| Antlaşma | Sonuç |
|---|---|
| Bükreş Antlaşması (1913) | Balkan devletleri arasında yapıldı; Bulgaristan'ın kazandığı yerlerin bir kısmı Sırbistan, Yunanistan ve Romanya'ya geçti. |
| İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913, Bulgaristan) | Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı'da kaldı; Meriç Nehri sınır oldu. Bulgaristan'da kalan Türklere haklar tanındı. |
| Atina Antlaşması (14 Kasım 1913, Yunanistan) | Yanya, Selanik ve Girit Yunanistan'a bırakıldı; Ege adalarının geleceği büyük devletlerin kararına bırakıldı; Yunanistan'daki Türklerin hakları güvenceye alındı. |
- Batı Trakya Türk Hükümeti (1913): Batı Trakya'nın Bulgaristan'a bırakılmasına karşı çıkan Türkler, Gümülcine merkezli bağımsız bir hükümet kurdu. Hükümet kısa ömürlü oldu. "Kuvâ-yı Millîye" ifadesinin ilk kez bu mücadelede kullanıldığı kabul edilir; bazı kaynaklarda ilk Türk cumhuriyeti olarak anılır.
Balkan Savaşlarının sonuçları
- Osmanlı, Makedonya ve Batı Trakya'yı kaybetti; Ege adalarının çoğu elden çıktı. Balkanlardan Anadolu'ya büyük bir göç başladı.
- Balkan milletlerini bir arada tutma umudu kalmadığı için Osmanlıcılık düşüncesi etkisini yitirdi; Türkçülük güçlendi.
- Batı Trakya Türkleri ve Ege adaları sorunları ortaya çıktı.
- Osmanlı, kaybettiği toprakları geri almak için Almanya'ya daha çok yaklaştı.
- İslam dünyasının tutumu: Trablusgarp ve Balkan savaşları sırasında yalnızca Müslüman Hintlilerden değil başka dinlerden Hintlilerden de yardım geldi; Myanmarlı ve Arakanlı Müslümanlar, Azerbaycan Türkleri ve Hint Okyanusu'ndaki Moritus Adası'ndaki Müslümanlar da Osmanlı'ya maddi ve manevi destek verdi.
Savaşın öncesinde ekonomi ve toplum
- Millî iktisat politikası: Kapitülasyonlar ve Düyun-ı Umumiye yüzünden dışa bağımlı hâle gelen Osmanlı ekonomisinde ticareti büyük ölçüde gayrimüslim tüccarlar yönetiyordu; Müslüman Türk nüfus daha çok tarım, hayvancılık, askerlik ve küçük esnaflıkla uğraşıyordu. İttihat ve Terakki, millî bir ekonomi yaratmak ve gayrimüslimlerin ekonomideki etkisini azaltmak için millî iktisat politikası uyguladı: Yerli üreticiyi koruyan gümrük uygulamaları ve korumacı dış ticaret politikası benimsendi, yabancı tüccarlardan vergi alınmaya başlandı, Teşvik-i Sanayi Kanunu (1913) çıkarıldı, Müslümanlara ait birikimlerle millî bir banka kuruldu, tarım kredi kooperatifleri kuruldu. I. Dünya Savaşı başlayınca kapitülasyonlar tek taraflı olarak kaldırıldı; ithalatın durması üzerine (imparatorluğun tüketiminin yaklaşık yüzde 20'si ithalattı) yiyecek ihtiyacı Anadolu'dan karşılandı.
- Sosyal hayat: Başta İstanbul olmak üzere büyük şehirlerde otomobil, tramvay, telefon ve telgraf yaygınlaştı; basın yayın organları çoğaldı, kız öğrencilerin okuyabileceği modern okullar açıldı, Osmanlı toplumu bale ve opera gibi sanatlarla tanıştı.
4. I. Dünya Savaşı (1914–1918)
Savaşın nedenleri
| Genel nedenler |
|---|
| Sanayileşen devletlerin hammadde ve pazar arayışı, yani sömürgecilik yarışı |
| Fransız İhtilali'yle yayılan milliyetçilik akımı |
| Silahlanma yarışı ve devletlerin bloklar hâlinde ittifaklar kurması |
| Almanya ile Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu, İngiltere ile Almanya arasındaki ekonomik ve denizcilik rekabeti |
| Rusya'nın Panslavizm, Avusturya-Macaristan'ın Pangermenizm politikaları; Avusturya-Macaristan'ın 1908'de Bosna-Hersek'i işgal etmesi ve Balkanlara hâkim olmak için Rusya ile mücadelesi |
| İtalya ve Almanya'nın siyasi birliklerini geç kurup sömürge arayışına girmesi; Avrupalı yöneticilerin yanlış siyasi ve askerî hesapları |
- Savaşı başlatan olay: Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi. Avusturya-Macaristan Sırbistan'a ültimatom verdi; Rusya Sırbistan'ın, Almanya Avusturya'nın yanında yer aldı, İngiltere ile Fransa'nın Rusya'yı desteklemesiyle savaş Avrupa'ya yayıldı.
| Bloklar | Üyeleri |
|---|---|
| İtilaf Devletleri | İngiltere, Fransa, Rusya; sonra Sırbistan, Japonya, Romanya, Yunanistan, ABD ve diğerleri. İtalya, başta İttifak bloğundayken 1915'te İtilaf tarafına geçti. |
| İttifak Devletleri | Almanya, Avusturya-Macaristan; sonra Osmanlı Devleti (1914) ve Bulgaristan (1915) |
- Avrupa'daki cepheler: Almanya, önce Fransa'yı hızla yenip sonra Rusya'ya dönmeyi planladı; ancak Marne Muharebesi'nde (1914) durduruldu ve Batı'da uzun siper savaşları başladı. Tank ilk kez Somme Muharebesi'nde (1916) İngilizler tarafından kullanıldı.
Osmanlı'nın savaşa girişi
- Osmanlı Devleti savaştan önce ilk olarak İngiltere'ye ittifak teklif etti; İngiltere, Yakın Doğu'daki çıkarları nedeniyle Osmanlı'nın tarafsız kalmasını istedi. İtilaf Devletleri'nden olumlu cevap alamayan Osmanlı, 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzaladı, ancak hemen savaşa girmedi; seferberlik ilan etti ve kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını açıkladı.
- Almanya'nın Osmanlı ile ittifak amaçları: Savaşı Avrupa dışına taşımak, İngiltere'nin Hindistan ile ticaretini baltalamak, halifenin İslam dünyası üzerindeki etkisinden yararlanmak ve Balkanlarda Rusya'ya karşı Avusturya'yı desteklemek.
- İngiliz donanmasından kaçan Goben ve Breslau adlı iki Alman gemisi Çanakkale Boğazı'ndan geçerek Osmanlı'ya sığındı. Osmanlı bu gemileri satın aldığını açıklayıp adlarını Yavuz ve Midilli koydu.
- Bu gemiler, Alman amiral komutasında Karadeniz'e açılarak Rus limanlarını bombaladı (Karadeniz baskını). Bunun üzerine Rusya ve ardından İngiltere ve Fransa savaş ilan etti; Osmanlı fiilen savaşa girmiş oldu. Şeyhülislam, İslam dünyasını Osmanlı'nın yanında savaşa çağıran cihat fetvası yayımladı.
| Osmanlı'nın savaşa girme nedenleri |
|---|
| Balkan Savaşlarında ve önceki savaşlarda kaybedilen toprakları geri almak |
| Siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve Almanya'nın savaşı kazanacağına inanmak |
| İttihatçı yöneticilerin Turancılık ve İslamcılık düşüncelerini gerçekleştirme isteği |
| Kapitülasyonlar ve dış borçlar gibi ekonomik yüklerden kurtulmak |
5. Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler
| Cephe türü | Cepheler |
|---|---|
| Taarruz (saldırı) cepheleri | Kafkas, Kanal |
| Savunma cepheleri | Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen |
| Yardım cepheleri (müttefiklere destek) | Galiçya, Romanya, Makedonya |
Kafkas Cephesi
- Açılma nedenleri: Enver Paşa'nın Turan ülküsünü gerçekleştirme isteği, İngiltere'yi zor duruma düşürmek ve Rus kuvvetlerinin İngiliz birlikleriyle birleşmesini önlemek.
- Enver Paşa'nın Kafkasya ve Orta Asya Türklerine ulaşma hedefiyle başlattığı Sarıkamış Harekâtı (1914–1915), ağır kış şartları ve ikmal yetersizliği yüzünden binlerce askerin şehit olmasıyla sonuçlandı; Ruslar Doğu Anadolu'nun büyük bölümünü (Trabzon, Erzurum, Van, Muş, Bitlis) işgal etti.
- Bu süreçte Ermeni komitelerinin Doğu Anadolu'daki silahlı eylemleri ve Rus ordusuyla iş birliği yapması üzerine 24 Nisan 1915'te komiteler (Taşnaksutyun, Hınçak) kapatıldı, 27 Mayıs 1915'te Sevk ve İskân Kanunu çıkarıldı; savaş bölgesindeki Ermeniler Osmanlı toprağı olan Suriye ve Irak'a göç ettirildi. 31 Aralık 1918'de dönmek isteyenler için Geri Dönüş Kararnamesi çıkarıldı.
- Mustafa Kemal, 1916'da 16. Kolordu komutanı olarak Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı.
- Rusya'da 1917'de Bolşevik İhtilali çıkınca Rusya savaştan çekildi (Erzincan Ateşkesi, 1917). 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı'ya geri verildi ve cephe kapandı. Kafkas Cephesi, Osmanlı'nın savaşta toprak kazandığı tek cephedir.
- Kafkas İslam Ordusu: İngiliz, Bolşevik ve Ermeni kuvvetlerine karşı yardım isteyen Azerbaycan'a gönderilen Nuri Paşa komutasındaki bu ordu, 15 Eylül 1918'de Bakü'yü kurtardı.
Kanal Cephesi
- Almanya'nın isteğiyle, İngiltere'nin sömürgeleriyle (özellikle Hindistan) bağlantısını sağlayan Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek amacıyla açıldı. Komutanı Cemal Paşa idi.
- Osmanlı'nın 1915'teki Birinci ve 1916'daki İkinci Kanal Harekâtı başarısız oldu; su, erzak ve cephane sıkıntısı ve İngilizlerin kışkırttığı Arap isyanları nedeniyle ordu geri çekildi. İki tarafın kuvvetlerinin çoğunu Çanakkale'ye kaydırması üzerine Sina Çölü'nde savaş durakladı; ardından savaş Suriye-Filistin'e kaydı.
Çanakkale Cephesi (1915–1916)
İtilaf Devletleri bu cepheyi şu amaçlarla açtı: Rusya'ya yardım ulaştırmak, İstanbul'u alarak Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak, Boğazları ele geçirmek ve tarafsız Balkan devletlerini kendi yanlarına çekmek.
- Deniz savaşları: 19 Şubat 1915'te başlayan saldırılarda İtilaf donanması boğazı geçmeye çalıştı. Nusret mayın gemisinin döktüğü mayınlar ve kıyı topçusu sayesinde 18 Mart 1915'te İtilaf donanması ağır kayıp vererek geri çekildi.
- Kara savaşları: Deniz yoluyla başarı sağlanamayınca İtilaf Devletleri 25 Nisan 1915'te Gelibolu Yarımadası'na (Arıburnu ve Seddülbahir) asker çıkardı. Mustafa Kemal, 19. Tümen komutanı olarak Arıburnu'nda çıkarmayı durdurdu; ardından Conkbayırı ve Anafartalar muharebelerinde (Ağustos 1915) Anafartalar Grup Komutanı olarak zaferin kazanılmasında belirleyici rol oynadı. Bu başarılarla albaylığa yükseldi.
- İtilaf kuvvetleri sonuç alamayınca 1915 sonu ile 1916 başında yarımadadan çekildi. Anafartalar'daki başarısı İstanbul'un düşman eline geçmesini önleyen Mustafa Kemal, "Anafartalar Kahramanı" olarak tanındı.
- Çanakkale'deki diğer komutanlar: Harbiye Nazırı Enver Paşa harekâtların yönetiminde, Alman General Otto Liman von Sanders 5. Ordu komutanı olarak görev aldı. Cevat (Çobanlı) Paşa Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı, Esat (Bülkat) Paşa Kuzey Grubu Komutanı, Fevzi (Çakmak) Paşa 5. Kolordu Komutanı idi.
| Çanakkale Savaşı'nın sonuçları |
|---|
| Rusya'ya yardım ulaştırılamadı; bu durum Rusya'da Çarlık rejiminin yıkılmasını ve Bolşevik İhtilali'nin çıkmasını kolaylaştırdı. |
| I. Dünya Savaşı'nın süresi yaklaşık iki yıl uzadı; Bulgaristan İttifak Devletleri safında savaşa girdi. |
| Osmanlı'nın İstanbul'u ve Boğazları kaybetmesi önlendi; binlerce genç ve eğitimli asker şehit oldu, bu durum ülkenin geleceğini de etkiledi. |
| Mustafa Kemal bu cephedeki başarılarıyla tanındı; zaferin oluşturduğu millî bilinç Millî Mücadele'ye ilham kaynağı oldu. |
Irak, Suriye-Filistin ve Hicaz-Yemen cepheleri
- Irak Cephesi: İngilizler petrol bölgelerini ele geçirmek, Afrika ve Hindistan yolunun güvenliğini sağlamak ve Rusya'ya yardım ulaştırmak için Kasım 1914'te Basra'ya asker çıkardı. Bağdat'ı almak isteyen İngilizler 1915'te Kut şehrini aldıysa da başarılı olamayıp geri çekildi; Albay Halil (Kut) Bey 5 Aralık 1915'te Kut'u kuşattı. Osmanlı, Kutü'l-Amare'de (Nisan 1916) İngiliz ordusunu komutanı General Townshend ile birlikte teslim aldı; ancak İngilizler 1917'de Bağdat'ı ele geçirdi ve cephe kapandı.
- Suriye-Filistin Cephesi: Kanal Cephesi'ndeki başarısızlık üzerine açıldı; İngilizler Sina Yarımadası'nı ele geçirip Filistin'e ilerledi. İngilizler 1917'de Gazze ve Kudüs'ü, 1918'de Şam'ı aldı. 1918'deki yenilgiden sonra Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı'na getirilen Mustafa Kemal, İngiliz ilerleyişini Halep'in kuzeyinde durdurdu. Osmanlı'nın en çok toprak kaybettiği cephedir.
- Hicaz-Yemen Cephesi: Bağımsız bir Arap devleti vaat eden İngilizlerin kışkırtmasıyla Mekke Emiri Şerif Hüseyin Haziran 1916'da Osmanlı'ya karşı ayaklandı; Osmanlı kuvvetleri savaşın sonuna kadar İngiltere ve Fransa'nın desteklediği Arap aşiretleriyle mücadele etti. Mondros'un 16. maddesine göre Hicaz, Asir ve Yemen'deki kuvvetler teslim olacaktı; ancak Fahrettin Paşa teslim olmayı reddederek kısıtlı imkânlarla Medine'yi yaklaşık iki buçuk ay daha savundu ("Medine Müdafii"). Cephane, ilaç ve yiyecek tükenince teslim olmak zorunda kaldı; Medine Ocak 1919'da Şerif Abdullah'ın kuvvetlerince işgal edildi.
- Galiçya, Romanya ve Makedonya cepheleri: Osmanlı'nın müttefikleri Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan'a yardım için asker gönderdiği cephelerdir.
- Savaş yıllarında Anadolu: Savaş özellikle kadınlar ve çocuklar üzerinde kalıcı izler bıraktı; cephe gerisinde kalan kadınlar erkeklerin sorumluluklarını da üstlendi, pek çok çocuk yetim kaldı. Temel gıdaların teminindeki sıkıntılar kıtlığa yol açtı.
6. Gizli Antlaşmalar
İtilaf Devletleri, savaş sırasında Osmanlı topraklarını aralarında paylaşmak için gizli antlaşmalar yaptı.
| Antlaşma | İçeriği |
|---|---|
| İstanbul (Boğazlar) Antlaşması (1915) | İstanbul ve Boğazlar'ın Rusya'ya verilmesi kabul edildi. |
| Londra Antlaşması (1915) | İtalya'ya On İki Ada ve Antalya vaat edildi; İtalya İtilaf tarafına geçti. |
| Sykes-Picot Antlaşması (1916) | İngiltere, Fransa ve Rusya, Osmanlı'nın Asya'daki topraklarını aralarında paylaştı (Van ve Erzurum Rusya'ya; Adana ve Halep Fransa'ya; Bağdat ve Basra İngiltere'ye). |
| Mac Mahon Antlaşması (1916) | İngiltere, Osmanlı'ya karşı ayaklanması karşılığında Şerif Hüseyin'e bir Arap devleti vaat etti. |
| Saint-Jean-de-Maurienne Antlaşması (1917) | İzmir ve çevresinin İtalya'ya verilmesi kararlaştırıldı (Rusya onaylamadığı için yürürlüğe girmedi). |
| Balfour Deklarasyonu (1917) | İngiltere, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını desteklediğini açıkladı. |
- 1917'de Bolşevikler, Çarlık Rusya'sının imzaladığı gizli antlaşmaları dünyaya açıkladı. Bu antlaşmalar Osmanlı'nın paylaşılmasının planlandığını gösterir; Sevr Antlaşması'nın da temelini oluşturdu.
7. Savaşın Sonu ve Barış Antlaşmaları
- 1917, savaşın kader yılıdır: ABD İtilaf Devletleri yanında savaşa girdi (Alman denizaltılarının ticari taşımacılığa karşı savaş açtığını duyurması ve Almanya'nın Meksika'ya ittifak önerdiği Zimmermann Telgrafı etkili oldu), Rusya ise Bolşevik İhtilali'yle savaştan çekildi. ABD'nin gönderdiği takviye kuvvetler İtilaf Devletleri'nin savaşı kısa sürede kazanmasını sağladı.
- ABD Başkanı Wilson'ın 8 Ocak 1918'de açıkladığı 14 maddelik ilkeleri; galip devletlerin yenilenlerden toprak ve tazminat almamasını, gizli antlaşmalar yapılmayıp açık diplomasi uygulanmasını, ekonomik sınırlamaların kaldırılmasını, silahlanma yarışının durdurulmasını, milletlerin kendi geleceklerini belirlemesini ve devletlerin bağımsızlığını koruyacak uluslararası bir örgüt (Cemiyet-i Akvam) kurulmasını öngörüyordu. 12. madde, Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerde egemenlik hakkını tanıyordu; bu madde Millî Mücadele'de uluslararası bir dayanak olarak kullanıldı.
- İttifak Devletleri sırayla ateşkes imzaladı: Bulgaristan (Selanik), Osmanlı (Mondros, 30 Ekim 1918), Avusturya (Villa Giusti), Macaristan (Belgrad), Almanya (Rethondes).
- Paris Barış Konferansı (1919) toplandı; Wilson İlkeleri'ne rağmen yenilen devletlerin toprakları manda (mandater) sistemi adıyla paylaşıldı. Barışı korumak için Milletler Cemiyeti kuruldu.
| Barış antlaşması | Devlet |
|---|---|
| Versay | Almanya (Alsas-Loren Fransa'ya verildi, sömürgeleri paylaşıldı, ağır askerî ve ekonomik kısıtlamalar getirildi) |
| Saint-Germain | Avusturya |
| Trianon | Macaristan |
| Neuilly | Bulgaristan (Batı Trakya Yunanistan'a verildi) |
| Sevr | Osmanlı Devleti (imzalandı ama yürürlüğe girmedi) |
- Sonuçları: Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Alman ve Rus imparatorlukları dağıldı; Türkiye, Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya ve Macaristan gibi yeni devletler kuruldu (Çekoslovakya ve Yugoslavya, savaştan sonra hâkim olan ulus devlet modeline aykırı olarak çok uluslu kuruldu). Milyonlarca insan öldü; sivil ölümlerin fazlalığı sivil savunma teşkilatlarının kurulmasına yol açtı. Kimyasal silahlar ve tanklar ilk kez bu savaşta kullanıldı, denizaltılar yaygın biçimde kullanıldı. Sömürgecilik yerini manda ve himaye anlayışına bıraktı; Rusya'da sosyalist, İtalya'da faşist (sonra Almanya'da Nazi) rejimler ortaya çıktı. İngiltere savaştan en kârlı çıkan devlet oldu, Japonya Uzak Doğu'daki Alman sömürgelerini aldı. Yenilen devletlere ağır şartlar dayatılması, II. Dünya Savaşı'nın tohumlarını attı.
8. II. Meşrutiyet'ten Saltanatın Kaldırılmasına Hükümetler
1908–1922 arasında Osmanlı'da çok sayıda hükümet kuruldu ve kısa sürede düştü. Bu hükümet istikrarsızlığı, savaşların, iç karışıklıkların ve partiler arasındaki mücadelenin bir sonucuydu.
| Hükümet | Döneminde yaşanan önemli olay |
|---|---|
| Kâmil Paşa | I. Balkan Savaşı; Bab-ı Âli Baskını ile düşürüldü (1913) |
| Mahmut Şevket Paşa | Bir suikastle öldürüldü (1913) |
| Sait Halim Paşa | Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'na girişi |
| Talat Paşa | Savaşın son yılları; İttihatçılar yenilgiyle hükümetten çekildi |
| Ahmet İzzet Paşa | Mondros Ateşkes Antlaşması (1918) |
| Damat Ferit Paşa | Mustafa Kemal'in 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderilmesi (1919); ikinci hükümetinde Sevr Antlaşması (1920) |
| Ali Rıza Paşa | Amasya Görüşmeleri; son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (1920) |
| Tevfik Paşa | Son Osmanlı hükümeti; saltanatın kaldırılmasıyla istifa etti (1922) |
9. Mustafa Kemal'in Hayatı (1881–1918)
Öğrencilik yılları
| Okul | Önemli bilgi |
|---|---|
| Mahalle Mektebi ve Şemsi Efendi Okulu (Selanik) | 1881'de Selanik'te doğan Mustafa (babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım; kardeşlerinden yalnızca Makbule yaşadı), ilk öğrenimine annesinin isteğiyle geleneksel mahalle mektebinde başladı, sonra babasının isteğiyle modern eğitim veren Şemsi Efendi Okulu'na geçti. |
| Selanik Mülkiye Rüştiyesi | "Kaymak Hafız" lakaplı öğretmeninin kötü davranması üzerine bu okulu bıraktı. |
| Selanik Askerî Rüştiyesi | Askerî öğrenimi başladı. Matematik öğretmeni Mustafa Bey, ona "Kemal" adını verdi. |
| Manastır Askerî İdadisi (1896–1899) | Sınıf arkadaşı Ömer Naci aracılığıyla edebiyata, özellikle şiire ilgi duydu; Namık Kemal ve Tevfik Fikret'i okudu, Fransızca öğrendi. Vatan ve hürriyet düşünceleri bu yıllarda gelişti. Ali Fethi (Okyar) ile burada tanıştı. |
| Harbiye (Harp Okulu), İstanbul (1899–1902) | Piyade teğmen olarak mezun oldu; arkadaşlarıyla gizli el yazısı bir gazete çıkardı. |
| Harp Akademisi (1902–1905) | Kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu; siyasi çalışmaları nedeniyle Şam'daki 5. Ordu'ya gönderildi. |
- Mustafa Kemal'in doğduğu yıl (1881) Osmanlı, Muharrem Kararnamesi ile dış borçlarını ödeyemeyeceğini açıklamıştı; milliyetçilik akımıyla devletin parçalanma süreci hızlanıyordu. Karakteri ve düşünceleri bu buhranlı dönemde gelişti.
Hayatına yön veren şehirler ve düşünürler
| Şehir | Önemi |
|---|---|
| Selanik | Makedonya'nın en gelişmiş şehri; liman ve demiryolu sayesinde önemli bir ticaret merkeziydi. Nüfusunun çoğu Türk olmakla birlikte farklı din ve milletlerden insanlar bir arada yaşıyordu. |
| Manastır | Makedonya'nın başlıca askerî merkeziydi; Balkanlardaki milliyetçilik isyanlarının etkisi burada da görülüyordu. |
| İstanbul | Başkent; çok kültürlü yapısı, basın yayın hayatı ve okul çeşitliliğiyle zengindi. Mustafa Kemal ülkedeki gelişmeleri buradan yakından izledi. |
| Şam | 1905'teki ilk görev yeri (5. Ordu); sosyal ve ekonomik yönden geri kalmış, bazı Arap kabilelerinin sürekli isyan ettiği bir yerdi. |
| Sofya | Balkan Savaşları'ndan sonra askerî ataşe olarak gittiği yer; Avrupa siyasetini, kültürünü ve diplomasisini, Bulgaristan'daki Türklerin sorunlarını yakından tanıdı. |
| Yazar ve düşünür | Etkilendiği fikir |
|---|---|
| Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul | Milliyetçilik |
| Namık Kemal | Vatanseverlik |
| Tevfik Fikret | İnkılapçılık |
| J. J. Rousseau | Yurttaşlık bilinci |
| Montesquieu | Cumhuriyetçilik |
| Voltaire | Bilimsellik, akılcılık |
- Mustafa Kemal'in en önemli eseri 1919–1927 arasındaki gelişmeleri anlatan Nutuk'tur. Askerlikle ilgili birikimini "Takımın Muharebe Talimi", "Cumalı Ordugâhı", "Taktik Tatbikat Gezisi", "Bölüğün Muharebe Eğitimi", "Subay ve Komutan ile Konuşmalar" gibi eserlerde aktardı; ayrıca bir "Geometri" kitabı yazdı.
Askerlik yılları (1905–1918)
| Yıl | Görev ve olay |
|---|---|
| 1906 | Şam'da arkadaşlarıyla Vatan Cemiyeti'ni kurdu (sonra Vatan ve Hürriyet adını aldı). |
| 1907 | Selanik'teki 3. Ordu'ya atandı; İttihat ve Terakki'ye katıldı. |
| 1909 | 31 Mart Olayı'nı bastıran Hareket Ordusu'nun kurmay başkanı oldu. |
| 1911–1912 | Trablusgarp'ta Tobruk ve Derne'de savaştı. |
| 1912–1913 | Balkan Savaşları'nda Gelibolu ve Bolayır'da görev yaptı. |
| 1913–1914 | Sofya'da askerî ataşe oldu; I. Dünya Savaşı başladığında bu görevdeydi. |
| 1915 | Çanakkale'de 19. Tümen ve Anafartalar Grup komutanı; albay oldu. |
| 1916 | Kafkas Cephesi'nde 16. Kolordu komutanı; Muş ve Bitlis'i geri aldı, mirliva (tuğgeneral) oldu ve "Paşa" unvanını aldı. |
| 1917 | Suriye-Filistin'de 7. Ordu komutanı oldu; Aralık 1917'de Veliaht Vahdettin ile Almanya'ya gitti. |
| 1918 | Viyana ve Karlsbad'da tedavi gördü; 7. Ordu'nun başına döndü, sonra Yıldırım Orduları Grup Komutanı oldu. 13 Kasım 1918'de İstanbul'a geldi. |
Sözleri hangi döneme ait?
Mustafa Kemal'in sözleri sınavda sıralanarak sorulabilir. Sözün hangi savaşa ya da olaya ait olduğunu bilmek sıralamayı kolaylaştırır:
| Söz | Dönem |
|---|---|
| "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum." | Çanakkale, Arıburnu (1915) |
| "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır." | Sakarya Meydan Muharebesi (1921) |
| "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" | Büyük Taarruz (1922) |
| "Millî kültürümüzü muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkaracağız." | Onuncu Yıl Nutku (1933) |
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1908 | II. Meşrutiyet; Bulgaristan'ın bağımsızlığı; Bosna-Hersek'in Avusturya'ya katılması |
| 1909 | 31 Mart Olayı; V. Mehmet Reşat'ın tahta çıkması |
| 1911–1912 | Trablusgarp Savaşı; Uşi Antlaşması |
| 1912–1913 | I. Balkan Savaşı; Arnavutluk'un bağımsızlığı; Londra Antlaşması |
| 1913 | Bab-ı Âli Baskını; II. Balkan Savaşı; Edirne'nin geri alınması; Bükreş, İstanbul ve Atina antlaşmaları; Teşvik-i Sanayi Kanunu |
| 1914 | I. Dünya Savaşı'nın başlaması; Osmanlı-Almanya ittifakı; Karadeniz baskını |
| 1915 | 18 Mart Çanakkale Deniz Zaferi; Gelibolu kara savaşları; Sevk ve İskân Kanunu |
| 1916 | Kutü'l-Amare; Muş ve Bitlis'in geri alınması; Şerif Hüseyin isyanı; Sykes-Picot |
| 1917 | ABD'nin savaşa girmesi; Bolşevik İhtilali; Kudüs'ün kaybı; Erzincan Ateşkesi |
| 1918 | Wilson İlkeleri (8 Ocak); Brest-Litovsk Antlaşması (3 Mart); Kafkas İslam Ordusu'nun Bakü'yü kurtarması (15 Eylül); Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim) |
| 1919 | Paris Barış Konferansı; Versay Antlaşması |
| 1920 | Sevr Antlaşması |
Sınavda sorulan "ilk"ler ve "tek"ler
- Uçağın savaşta ilk kez kullanılması: Trablusgarp Savaşı
- Osmanlı'dan ayrılan son Balkan milleti: Arnavutluk
- "Kuvâ-yı Millîye" ifadesinin ilk kez kullanıldığı mücadele: Batı Trakya Türk Hükümeti (1913)
- Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'nda toprak kazandığı tek cephe: Kafkas Cephesi
- En çok toprak kaybedilen cephe: Suriye-Filistin Cephesi
- Tankın savaşta ilk kez kullanılması: Somme Muharebesi (1916)
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Sömürgecilik | Sanayileşmiş devletlerin hammadde ve pazar için başka bölgeleri denetim altına alması. |
| Panslavizm | Bütün Slavları Rusya'nın önderliğinde birleştirme düşüncesi. |
| Pangermenizm | Bütün Almanları tek devlet altında birleştirme düşüncesi. |
| Tehcir | Savaş bölgesindeki bir topluluğun başka bölgelere göç ettirilmesi. |
| Millî iktisat | İttihat ve Terakki'nin yerli üreticiyi ve Müslüman Türk tüccarı destekleyen ekonomi politikası. |
| Gizli antlaşma | Devletlerin kamuoyundan gizli olarak yaptığı antlaşma. |
| Manda (mandater) yönetimi | Kendini yönetemeyeceği ileri sürülen bir bölgenin bir büyük devletin yönetimine bırakılması; sömürgeciliğin yeni bir adı. |
| Ateşkes (mütareke) | Savaşan tarafların çatışmayı geçici olarak durdurması. |
Kendinizi deneyin
1. Uşi (Ouchy) Antlaşması ile Osmanlı Devleti'nin kaybettiği toprak aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Trablusgarp
2. I. Balkan Savaşı sonunda imzalanan Londra Antlaşması'yla Trakya'da sınır olarak kabul edilen çizgi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Midye-Enez çizgisi
3. Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda toprak kazandığı tek cephe aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kafkas
4. İtilaf Devletleri'nin Çanakkale Cephesi'ni açma amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Süveyş Kanalı'nı Osmanlı'dan almak
5. Mustafa Kemal'in vatan ve hürriyet düşüncelerinin geliştiği, edebiyata ve tarihe ilgi duymaya başladığı okul aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Manastır Askerî İdadisi
6. I. Dünya Savaşı başladığında Mustafa Kemal'in görevi aşağıdakilerden hangisiydi?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sofya askerî ataşesi
Cevap anahtarı
1-B · 2-C · 3-D · 4-D · 5-C · 6-A
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 14. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.