Bu bölümde neler var?
I. Dünya Savaşı'nı kaybeden Osmanlı Devleti, Mondros Ateşkes Antlaşması ile fiilen teslim oldu ve Anadolu'da işgaller başladı. Halk önce cemiyetler kurarak örgütlendi. Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışıyla başlayan süreçte genelgeler yayımlandı, kongreler toplandı, Misak-ı Millî kabul edildi ve sonunda 23 Nisan 1920'de Ankara'da TBMM açıldı. Bu bölümde bu süreci sırasıyla ve sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 29 soru çıktı: TYT'de 8, AYT Tarih-1'de 11, AYT Tarih-2'de 10.
- TYT: 2021 dışında her yıl Sosyal Bilimler testinin tarih sorularından biri (4. ya da 5. soru) bu bölümden geldi.
- AYT Tarih-1: 2018–2026 arasında her yıl en az bir soru bu bölümden geldi.
- En çok sorulan konu Sivas Kongresi ve Heyet-i Temsiliye (6 soru); ardından Mondros ve işgaller ile halkın tepkileri (4'er soru) geliyor.
- Sorular çoğunlukla ezber değil yorum istiyor: Bir genelgedeki ifade, bir telgraf, bir gazete demeci ya da bir sözden yola çıkıp neden-sonuç ilişkisi kurduruyor. Belgelerdeki cümlelerin ne anlama geldiğini öğrenmek bu yüzden çok önemli.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Sivas Kongresi ve Heyet-i Temsiliye | 6 | 2018 AYT-2 · 2021 AYT-2 · 2022 TYT · 2022 AYT-1 · 2024 AYT-2 · 2026 AYT-2 |
| Mondros Ateşkes Antlaşması | 4 | 2020 AYT-2 · 2021 AYT-1 · 2023 AYT-1 · 2024 AYT-2 |
| İşgaller ve halkın tepkileri | 4 | 2018 AYT-1 · 2019 AYT-1 · 2020 TYT · 2024 TYT |
| Cemiyetler | 3 | 2018 TYT · 2019 AYT-2 · 2025 AYT-1 |
| Samsun'a çıkış | 2 | 2022 AYT-1 · 2023 TYT |
| Amasya Genelgesi | 2 | 2023 AYT-1 · 2023 AYT-2 |
| Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî | 2 | 2020 AYT-2 · 2025 TYT |
| Havza Genelgesi | 2 | 2024 AYT-1 · 2026 TYT |
| Amasya Görüşmeleri | 1 | 2025 AYT-2 |
| Halkın desteğini kazanma çabaları | 1 | 2020 AYT-1 |
| TBMM'nin açılması | 1 | 2019 TYT |
| Erzurum Kongresi | 1 | 2026 AYT-1 |
| İstanbul'un işgali | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
- Bulgaristan'ın Eylül 1918'de savaştan çekilmesiyle Almanya ile kara bağlantısı kesilen ve İngilizlerin İstanbul'a yönelmesiyle zor durumda kalan Osmanlı Devleti, ateşkes istemek zorunda kaldı. Osmanlı'yı savaşa sokan İttihat ve Terakki hükümeti istifa etti; Sadrazam Talat Paşa ve Harbiye Nazırı Enver Paşa yurt dışına çıktı.
- Yeni sadrazam Ahmet İzzet Paşa'nın gönderdiği, Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey başkanlığındaki heyet ile İtilaf Devletleri adına İngiliz Amiral Calthorpe arasında, Limni Adası'nın Mondros Limanı'ndaki Agamemnon zırhlısında 25 maddelik antlaşma imzalandı. Maddelerin çoğu tartışılmadan Osmanlı heyetine dikte edildi.
Sınavda en çok sorulan maddeler
| Madde | Ne anlama geliyor? |
|---|---|
| 1. madde: Boğazlar İtilaf Devletlerine açılacak, Boğaz'daki istihkâmlar onların denetimine bırakılacak. | İstanbul'un ve Boğazların güvenliği ortadan kalktı. |
| 5. madde: Sınırların güvenliği ve iç asayiş için gerekli görülen kuvvet dışında ordu terhis edilecek. | Osmanlı Devleti kendini savunamaz hâle geldi. |
| 7. madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. | Anadolu'nun tamamı işgale açık hâle geldi. İlk işgal edilen yer Musul oldu. |
| 8. madde: Bütün liman ve tersaneler İtilaf Devletlerinin denetimine bırakılacak. | Osmanlı'nın deniz gücü ve ulaşımı düşman denetimine girdi. |
| 10. madde: Toros tünelleri İtilaf Devletlerince işgal edilebilecek. | Anadolu ile güney arasındaki ulaşım kontrol altına alındı. |
| 12. madde: Hükümet haberleşmesi dışındaki bütün telsiz ve telgraf makineleri İtilaf Devletlerine bırakılacak. | Anadolu ile haberleşme düşmanın kontrolüne geçti. |
| 14. madde: Ülkenin ihtiyacı karşılandıktan sonra İtilaf Devletlerinin kömür ihtiyacı Türkiye kaynaklarından sağlanacak. | Ekonomik kaynaklar düşmanın hizmetine verildi. |
| 16. madde: Hicaz, Asir ve Yemen'deki kuvvetler teslim olacak. | Medine savunmasının sona ermesine yol açtı. |
| 24. madde: Vilayet-i Sitte'de (altı doğu ili) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu bölgeyi işgal edebilecek. | Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasının yolu açılmak istendi. |
- Tepkiler: Uzun süren savaşlardan yorgun düşen halk ilk başlarda antlaşmayı olumlu karşıladı; Ahmet İzzet Paşa ve Rauf Orbay da iyimserdi. Mustafa Kemal ve bazı komutanlar ise antlaşmanın düşmana kayıtsız şartsız teslim olmak anlamına geldiği gerekçesiyle hükümeti uyardı. İşgaller başlayınca hükümetin tutumuna karşı halk örgütlenme gereği duydu; ilk tepki direniş örgütleri kurmak oldu.
- Yıldırım Orduları Grubu kaldırılınca 13 Kasım 1918'de İstanbul'a dönen Mustafa Kemal, İtilaf donanmasının Boğaz'a demir attığını görünce yaveri Cevat Abbas Bey'e "Geldikleri gibi giderler." dedi. İstanbul'da kaldığı sürede Kâzım Karabekir, Ali Fuat (Cebesoy) ve İsmet (İnönü) gibi komutanlarla görüşerek ülkeyi kurtarmanın yollarını aradı.
2. İşgaller ve Halkın İlk Tepkileri
| İşgal eden devlet | İşgal ettiği başlıca yerler |
|---|---|
| İngiltere | Musul, Çanakkale, Samsun, Merzifon, Batum, Kars |
| Fransa | Adana, Mersin, Antep, Urfa, Maraş |
| İtalya | Antalya, Muğla |
| Yunanistan | İzmir ve Ege'nin iç kesimleri |
- Mondros'tan sonra ilk işgal edilen yer, İngilizlerin petrol kaynakları nedeniyle 3 Kasım 1918'de işgal ettiği Musul'dur.
- İşgallere karşı ilk silahlı direniş Dörtyol'da gösterildi; ilk kurşunu Mehmet Çavuş attı. Kuvâ-yı Millîye birlikleri ilk olarak güneyde kuruldu.
- Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919) sürecinde İzmir'de Rum nüfusun çoğunlukta olduğu iddia edildi; bu iddiaya Wilson İlkeleri üzerinden haklılık kazandırılmaya çalışıldı.
- İzmir 15 Mayıs 1919'da Yunanlılar tarafından işgal edildi. Savaş sırasındaki gizli antlaşmalarda İtalya'ya bırakılan İzmir, Paris Barış Konferansı'nda Yunanistan'a verilmişti; Yunanlılar bu işgalle Megali İdea'yı (Büyük Ülkü) gerçekleştirmek istiyordu. Gazeteci Hasan Tahsin işgalcilere ilk kurşunu attı. Yunanlılar İzmir'de Türklere yönelik katliam ve işkenceler yaptı. İşgal, İstanbul'da Fatih ve Sultanahmet mitingleri gibi yurdun birçok yerinde büyük protestolarla karşılandı ve Kuvâ-yı Millîye örgütlenmesini hızlandırdı.
- Yunan ilerleyişine karşı Ayvalık'ta direniş başladı; Batı Cephesi bu şekilde oluştu.
- Amiral Bristol Raporu: İzmir'deki olayları araştırmak için İtilaf Devletlerinin gönderdiği Amiral Bristol başkanlığındaki heyet; bölgede Rumların değil Türklerin çoğunlukta olduğunu, olayların sorumlusunun Türkler değil Yunan ordusu ve yerli Rumlar olduğunu, Yunanlıların amacının bölgede kalıcı olmak olduğunu bildirdi ve Yunan kuvvetlerinin çekilerek yerlerine İtilaf birliklerinin yerleştirilmesini önerdi. Bu rapor, Millî Mücadele'nin haklılığını ortaya koyan ilk uluslararası belgedir. ABD'nin gönderdiği Harbord Raporu da Doğu Anadolu'da Türk nüfusun çoğunlukta olduğunu belirtti.
Kuvâ-yı Millîye
- Hükümetin Anadolu'daki işgaller karşısında sessiz kalması üzerine ortaya çıkan, milliyetçilik temelinde kurulmuş, gönüllülük esasına dayalı ve halkın farklı kesimlerince desteklenen silahlı direniş birlikleridir. Düzenli askerî birlikler değildi; ancak düşmanın ilerleyişini yavaşlattı ve düzenli ordu kurulana kadar zaman kazandırdı.
- Bazı birliklerin halka yönelik olumsuz davranışları, düşmanın ilerleyişini tam olarak durduramamaları ve bazı liderlerin düzenli orduya katılmak istememesi nedeniyle zamanla düzenli orduya geçildi.
3. Cemiyetler
Millî varlığa yararlı cemiyetler
İşgallere karşı halkın kurduğu, işgal edilen ya da işgal tehlikesi olan bölgeleri savunmayı amaçlayan derneklerdir.
- Bölgeseldirler; her biri kendi bölgesini savunmaya çalıştı.
- Adlarında genellikle Müdafaa-i Hukuk (hakları savunma) ya da Redd-i İlhak (katılmayı reddetme) ifadeleri geçer.
- Yasal kuruluşlardır. Sivas Kongresi'nde hepsi Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi.
| Cemiyet | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|
| Kars İslam Şurası | Mondros'tan sonra kurulan ilk yararlı cemiyettir. Osmanlı ordusu Elviye-i Selase'den (Kars, Ardahan, Batum) çekilince bölgenin Ermenistan ve Gürcistan tarafından istilasını Wilson İlkelerine dayanarak engellemeye çalıştı. |
| Trakya Paşaeli Müdafaa Heyet-i Osmaniyesi | Batı Trakya'yı Yunanlılara karşı savunmak için kuruldu; vatan işgal edilirse bağımsız bir Trakya Cumhuriyeti kurmayı amaçladı. |
| İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye ve İzmir Redd-i İlhak | İzmir'in Yunanlılara verileceği haberi üzerine kuruldu; Wilson İlkelerine dayanarak bölgenin Türklüğünü göstermeye çalıştı, Yunan işgaline karşı mücadele etti. Balıkesir ve Alaşehir kongrelerinin toplanmasında etkili oldu; Batı Cephesi'nin oluşmasına katkı sağladı. |
| Kilikyalılar | Merkezi İstanbul'daydı; Çukurova'nın Türk yurdu olduğunu ispatlamaya ve bölgenin Ermenilere verilmesini engellemeye çalıştı. |
| Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye | Trabzon ve çevresinin Rumlara verilmesini ve bölgede bir Pontus devleti kurulmasını önlemeye çalıştı. |
| Doğu Anadolu (Vilayat-ı Şarkiye) Müdafaa-i Hukuk | Merkezi İstanbul'daydı; Doğu'da bir Ermeni devleti kurulmasını engellemeye ve bölgenin Türklüğünü savunmaya çalıştı; Erzurum Kongresi'ni düzenledi. |
| Millî Kongre Cemiyeti | İstanbul'daki aydınlarca kuruldu; Ermeni ve Rum propagandasına karşı Türk milletinin haklılığını basın yoluyla dünyaya duyurmaya çalıştı. |
| Karakol Cemiyeti | Anadolu'ya personel, silah ve teçhizat kaçırarak ve İstanbul ile Anadolu arasındaki haberleşmeyi sağlayarak Millî Mücadele'ye destek oldu. |
| Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan | Sivas'ta kuruldu; Türk kadınlarının Millî Mücadele'deki varlığını simgeledi, Kuvâ-yı Millîye için para ve malzeme yardımı topladı. |
Millî varlığa zararlı cemiyetler
| Kuranlar | Cemiyetler ve amaçları |
|---|---|
| Rumlar | Mavri Mira (Fener Rum Patrikhanesi'nde, İngilizlerin desteğiyle; Megali İdea'yı gerçekleştirmek), Etnik-i Eterya (Batı Anadolu'daki Rum nüfusu artırmak ve Doğu Karadeniz'de bir Rum devleti kurmak), Pontus Rum Cemiyeti (1904'te Merzifon Amerikan Koleji'nde kuruldu; Batum'dan İnebolu'ya kadar bir Rum devleti kurup ileride Yunanistan ile birleşmek). |
| Ermeniler | Taşnaksutyun ve Hınçak cemiyetleri: Ermeni Patriği Zaven Efendi'nin desteğiyle Doğu Anadolu ve Çukurova'da bağımsız bir Ermeni devleti kurmak. |
| Yahudiler | Alyans İsrailit ve Makabi: Filistin'de bir Yahudi devleti kurmak. Amacına ulaşan tek cemiyettir. |
| Bazı Osmanlı aydınları ve kuruluşlar | Kurtuluşun büyük bir devletin manda ve himayesiyle sağlanabileceğini savunup İstanbul Hükümeti'nin tutumunu desteklediler: Wilson Prensipleri Cemiyeti (gazeteci, yazar, avukatlardan oluştu; Amerikan mandası), İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz himayesi; İstanbul'da casusluk ve propaganda), Kürt Teali Cemiyeti (Wilson İlkelerine dayanarak bağımsız bir Kürt devleti), Teali-i İslam Cemiyeti (İngilizlerce desteklendi; saltanat ve hilafetin güçlendirilmesi), Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası (kurtuluşun padişaha ve halifeye bağlılıkla sağlanacağı), Hürriyet ve İtilaf Fırkası (İngilizlerle iş birliği yaparak saltanatın devamı). |
4. Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919)
- İngiltere, Samsun ve çevresinde Pontus Rum çetelerinin yol açtığı karışıklıkları bahane ederek bölgeyi işgal edeceğini açıkladı. İstanbul Hükümeti, Mustafa Kemal'i IX. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderdi.
- Resmî görevi; Samsun ve çevresindeki asayiş sorunlarının nedenlerini tespit etmek, Türkler ile Rumlar arasındaki çatışmaları sona erdirmek, Osmanlı birliklerinin silah ve cephanesini toplamak ve bölgedeki komitelerin faaliyetlerine son vermekti. Bu görevle Doğu Anadolu'daki birçok kolorduya ve ile emir verebilecek geniş yetkiler kazandı.
- Bandırma Vapuru ile yola çıkan Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı ve Samsun Raporu'nu hazırladı. Bu rapor Millî Mücadele'nin ilk yazılı belgesidir: Bölgedeki olaylardan Rum çetelerinin sorumlu olduğunu, halkın manda ve himayeyi kabul etmeyeceğini ve İzmir'in haksız yere işgal edildiğini bildirdi.
- Samsun'dan XV. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir gibi komutanlarla telgrafla haberleşti; işgallere karşı birlikte hareket etmenin yollarını aradı.
5. Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)
- İşgaller mitinglerle protesto edilmeli; büyük devletlerin temsilciliklerine ve İstanbul Hükümeti'ne protesto telgrafları çekilmelidir.
- Gösterilerde Hristiyan halka saldırı yapılmamalıdır.
- Önemi: Millî Mücadele döneminde yayımlanan ilk genelgedir ve Mustafa Kemal'in Anadolu'ya geçtikten sonraki ilk millî tepkisidir. Halkı işgallere karşı bilinçlendirip harekete geçirmeyi amaçladı. Bu genelge yüzünden Mustafa Kemal İstanbul'a geri çağrıldı.
6. Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)
Mustafa Kemal, Rauf Bey, Ali Fuat Paşa ve Refet Bey tarafından imzalandı. Kâzım Karabekir, Mersinli Cemal Paşa ve Cafer Tayyar Paşa gibi komutanların da onayı alındı.
| Genelgedeki ifade | Anlamı |
|---|---|
| Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. | Millî Mücadele'nin gerekçesi |
| İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. | İstanbul Hükümeti ilk kez yok sayıldı. |
| Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. | Millî Mücadele'nin amacı (bağımsızlık) ve yöntemi (millet). İlk kez millî egemenlikten söz edildi. |
| Sivas'ta millî bir kongre toplanacak, her sancaktan üç delege gönderilecektir. | Millî Mücadele'nin ülke çapında örgütlenmesi istendi. |
| Bu durum millî bir sır olarak saklanacak, delegeler gerekirse kimliklerini gizleyerek yola çıkacaktır. | İstanbul Hükümeti'nin ve işgalcilerin kongreyi engellemesinden çekinildi. |
| Doğu illeri adına 10 Temmuz'da Erzurum'da bir kongre toplanacaktır. | Doğu'daki örgütlenme hızlandırılmak istendi. |
| Askerî ve millî örgütler dağıtılmayacak, silahlar teslim edilmeyecektir. | Silahlı mücadeleye hazırlık yapıldı. |
7. Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919)
Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti tarafından düzenlendi. İstanbul Hükümeti kongreyi kanunsuz ilan etti. Kongre başkanlığına Mustafa Kemal seçildi.
- Millî sınırlar içinde doğu illeri bir bütündür, birbirinden ayrılamaz. (İlk kez millî sınırlardan söz edildi.)
- Her türlü işgale karşı millet birlik olarak kendini savunacaktır.
- İstanbul Hükümeti vatanı koruyamazsa Anadolu'da geçici bir hükümet kurulacaktır.
- Kuvâ-yı Millîye'yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
- Hristiyan azınlıklara siyasi ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilemez.
- Manda ve himaye kabul edilemez. Ancak ülkeyi işgal ve ilhak amacı taşımayan, vatanın bütünlüğüne ve milletin bağımsızlığına saygı gösteren bir devletin teknik, sanayi ve ekonomik yardımı kabul edilebilir.
- Mebusan Meclisi hemen toplanmalı, hükümet meclisin denetiminde olmalıdır.
- Kongre kararlarını uygulamak için 9 kişilik bir Heyet-i Temsiliye (Temsil Kurulu) seçildi.
8. Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919)
Amasya Genelgesi'nde alınan karar gereği yurdun dört bir yanından gelen delegelerle toplandı. İstanbul Hükümeti, Elazığ Valisi Ali Galip aracılığıyla kongreyi engellemeye çalıştı ama başarılı olamadı.
- Kongrenin başında delegeler, particilik (İttihatçılık) yapmayacaklarına yemin etti. Böylece siyasi bölünmelerin önüne geçilmek istendi.
- Kongrede manda ve himaye tartışıldı. Tıbbiyeli Hikmet'in itirazı üzerine Mustafa Kemal'in "Ya istiklal ya ölüm!" sözü bu tartışmada söylendi; manda fikri kesin olarak reddedildi.
- Erzurum Kongresi kararları ülke geneline yayılarak kabul edildi: Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
- Bütün yararlı cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi.
- Heyet-i Temsiliye'nin üye sayısı 15'e çıkarıldı; artık bütün yurdu temsil ediyordu.
- Millî Mücadele'yi duyurmak için İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Ali Fuat Paşa'nın Batı Anadolu Kuvâ-yı Millîye Kumandanlığına atanmasıyla Heyet-i Temsiliye ilk kez yürütme gücünü kullandı.
- Sonuç: Damat Ferit Paşa Hükümeti istifa etmek zorunda kaldı. Bu, Heyet-i Temsiliye'nin ilk siyasi başarısıdır.
- Mustafa Kemal kongrenin önemini "Burada bir milletin kurtuluşuna karar verildi." sözüyle vurguladı.
Heyet-i Temsiliye bir hükümet gibi çalıştı
- Sivas Kongresi'nden TBMM'nin açılmasına kadar Heyet-i Temsiliye, Anadolu'da bir yürütme organı gibi hareket etti.
- İstanbul Hükümeti ile haberleşmeyi kesti, Anadolu'daki önemli makamlara Millî Mücadele'yi destekleyen kişilerin atanmasını sağladı ve Damat Ferit Paşa Hükümeti'nin düşmesine yol açtı.
- Yeni kurulan Ali Rıza Paşa Hükümeti ile Amasya Görüşmeleri'ni yaptı.
Erzurum ve Sivas kongrelerinin karşılaştırılması
| Erzurum Kongresi | Sivas Kongresi | |
|---|---|---|
| Toplanış | Bölgesel (doğu illeri) | Ulusal (yurdun her yerinden delegeler) |
| Kararların kapsamı | Ulusal | Ulusal |
| Heyet-i Temsiliye | 9 üye | 15 üye |
| Öne çıkan yenilik | Manda ve himaye ilk kez reddedildi; ilk kez millî sınırlardan söz edildi. | Cemiyetler tek çatı altında birleşti; İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı. |
9. Amasya Görüşmeleri (20–22 Ekim 1919)
Yeni kurulan Ali Rıza Paşa Hükümeti'ni temsil eden Salih Paşa ile Heyet-i Temsiliye arasında yapıldı.
- Manda ve himaye kabul edilmeyecek, vatanın bütünlüğü ve bağımsızlığı korunacak.
- Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İstanbul Hükümeti tarafından tanınacak.
- Mebusan Meclisi'nin İstanbul dışında toplanması önerisi kabul edilmedi.
Heyet-i Temsiliye 27 Aralık 1919'da Ankara'ya geldi. Ankara'nın seçilmesinde Anadolu'nun merkezinde bulunması, işgal edilmemiş ve güvenli olması, haberleşme ve ulaşım imkânlarının iyi olması, asıl mücadelenin yapılacağı Batı Cephesi'ne yakınlığı, Ali Fuat Paşa komutasındaki kolordunun güvenliği sağlaması ve halkın Millî Mücadele'yi desteklemesi etkili oldu. Ankara'da 10 Ocak 1920'de Hâkimiyet-i Milliye gazetesi çıkarılmaya başlandı.
10. Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920)
Amasya Görüşmeleri'nden sonra yapılan seçimlerle oluşan son Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920'de İstanbul'da açıldı. Erzurum mebusu seçilen Mustafa Kemal, hakkında tutuklama kararı bulunduğu için İstanbul'a gidemedi. Meclisteki Felah-ı Vatan grubu, Mustafa Kemal'in hazırlattığı Misak-ı Millî'yi (Millî Ant) 28 Ocak 1920'de kabul etti.
| Misak-ı Millî maddesi | Anlamı |
|---|---|
| Mondros imzalandığında Türk ve Müslüman çoğunluğun yaşadığı yerler bölünemez bir bütündür. | Millî sınırlar meclisin onayından geçti. |
| Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase), Batı Trakya ve Arap topraklarının geleceği halkoylamasıyla belirlenecektir. | Millî iradeye saygı gösterildi. |
| İstanbul'un güvenliği sağlanırsa Boğazlar uluslararası ticarete açılabilir. | Boğazlar konusunda uzlaşmaya açık olunduğu gösterildi. |
| Azınlıkların hakları, komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar kadar olacaktır. | Karşılıklılık ilkesi benimsendi. |
| Kapitülasyonlar kaldırılmalıdır. | Ekonomik ve siyasi bağımsızlık amaçlandı; kapitülasyonların kaldırılması ilk kez gündeme getirildi. |
11. İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920)
- Misak-ı Millî'nin kabul edilmesi ve Akbaş Cephaneliği baskını üzerine İtilaf Devletleri 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti.
- Mebusan Meclisi basıldı, bazı mebuslar tutuklanarak Malta'ya sürgüne gönderildi; bir kısmı Anadolu'ya geçip TBMM'ye katıldı. Padişah Vahdettin 11 Nisan 1920'de meclisi resmen kapattı.
- Millî Mücadele aleyhine fetva yayımlandı; Divan-ı Harb-i Örfi, Mustafa Kemal ve arkadaşlarını gıyabında idama mahkûm etti.
- Millî Mücadele'yi yurt içinde ve dışında duyurmak için Halide Edip ve Yunus Nadi'nin de katkısıyla 6 Nisan 1920'de Anadolu Ajansı kuruldu.
- Sonuç: Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkili yeni bir meclisin toplanması için seçim yapılmasını istedi.
12. TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920)
- TBMM 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı. Meclisi en yaşlı üye olan Sinop mebusu Şerif Bey açtı. 24 Nisan'da Mustafa Kemal meclis başkanlığına seçildi.
- Meclise sunulan önergeyle çalışma esasları belirlendi:
- Hükümet kurmak zorunludur; geçici bir hükümet başkanı ya da padişah vekili seçmek uygun değildir.
- Meclisin üstünde hiçbir güç yoktur.
- Yasama ve yürütme yetkisi mecliste toplanmıştır; meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıdır. (Meclis hükümeti sistemi, güçler birliği)
- Padişah ve halife baskıdan kurtulunca meclisin belirleyeceği esaslara göre durumunu alacaktır.
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 30 Ekim 1918 | Mondros Ateşkes Antlaşması |
| 3 Kasım 1918 | Musul'un İngilizlerce işgali (ilk işgal) |
| 13 Kasım 1918 | Mustafa Kemal'in İstanbul'a dönüşü ("Geldikleri gibi giderler.") |
| 18 Ocak 1919 | Paris Barış Konferansı'nın başlaması |
| 15 Mayıs 1919 | İzmir'in Yunanlılarca işgali |
| 19 Mayıs 1919 | Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı |
| 28 Mayıs 1919 | Havza Genelgesi |
| 22 Haziran 1919 | Amasya Genelgesi |
| 23 Temmuz–7 Ağustos 1919 | Erzurum Kongresi |
| 4–11 Eylül 1919 | Sivas Kongresi |
| 20–22 Ekim 1919 | Amasya Görüşmeleri |
| 27 Aralık 1919 | Heyet-i Temsiliye'nin Ankara'ya gelişi |
| 10 Ocak 1920 | Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin yayına başlaması |
| 12 Ocak 1920 | Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin açılması |
| 28 Ocak 1920 | Misak-ı Millî'nin kabulü |
| 16 Mart 1920 | İstanbul'un resmen işgali |
| 6 Nisan 1920 | Anadolu Ajansı'nın kuruluşu |
| 23 Nisan 1920 | TBMM'nin açılışı |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- Mondros'tan sonra ilk işgal edilen yer: Musul
- İşgallere karşı ilk silahlı direniş: Dörtyol (Mehmet Çavuş)
- İzmir'in işgaline karşı ilk kurşun: Hasan Tahsin
- Mondros'tan sonra kurulan ilk yararlı cemiyet: Kars İslam Şurası
- Millî Mücadele'nin ilk yazılı belgesi: Samsun Raporu
- Millî egemenlikten ilk kez söz edilen belge: Amasya Genelgesi
- İstanbul Hükümeti'nin ilk kez yok sayıldığı belge: Amasya Genelgesi
- Manda ve himayenin ilk kez reddedildiği yer: Erzurum Kongresi
- Millî sınırlardan ilk kez söz edilen yer: Erzurum Kongresi
- Cemiyetlerin ilk kez tek çatı altında birleştiği yer: Sivas Kongresi
- Millî Mücadele'nin ilk gazetesi: İrade-i Milliye
- Heyet-i Temsiliye'nin ilk siyasi başarısı: Damat Ferit Paşa Hükümeti'nin istifası
- İstanbul Hükümeti'nin millî hareketi ilk kez resmen tanıması: Amasya Görüşmeleri
- Millî Mücadele'nin haklılığını ortaya koyan ilk uluslararası belge: Amiral Bristol Raporu
- Millî Mücadele döneminde yayımlanan ilk genelge: Havza Genelgesi
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Vilayet-i Sitte | Altı doğu ili: Bitlis, Elazığ, Diyarbakır, Van, Erzurum, Sivas. |
| Elviye-i Selase | Üç sancak: Kars, Ardahan, Batum. |
| Wilson İlkeleri | ABD Başkanı Wilson'ın 1918'de açıkladığı 14 maddelik barış ilkeleri. Milletlerin kendi geleceğini belirleme düşüncesini içerir; azınlıklar da Millî Mücadele de bu ilkelere dayanarak haklılığını savunmaya çalıştı. |
| Kuvâ-yı Millîye | İşgallere karşı halkın kendi imkânlarıyla oluşturduğu silahlı direniş birlikleri. |
| Manda ve himaye | Bir milletin, yönetimini ya da korunmasını güçlü bir devlete bırakması. |
| Müdafaa-i Hukuk | "Hakları savunma"; yararlı cemiyetlerin adlarında geçen ifade. |
| Redd-i İlhak | "Katılmayı reddetme"; bir bölgenin başka bir devlete bağlanmasına karşı çıkma. |
| Megali İdea | "Büyük Ülkü"; Bizans'ı yeniden kurmayı ve Rumların yaşadığı yerleri Yunanistan'a katmayı amaçlayan Yunan ideali. |
| Heyet-i Temsiliye | Temsil Kurulu. Erzurum'da 9, Sivas'ta 15 üyeli olarak kuruldu; kongre kararlarını uyguladı ve TBMM açılana kadar bir yürütme organı gibi çalıştı. |
| Misak-ı Millî | Millî Ant. Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin 28 Ocak 1920'de kabul ettiği, millî sınırları belirleyen karar. |
| İrade-i Milliye | Sivas Kongresi'nde çıkarılmasına karar verilen, Millî Mücadele'nin ilk gazetesi. |
| Hâkimiyet-i Milliye | Heyet-i Temsiliye Ankara'ya geldikten sonra 10 Ocak 1920'de çıkarılan gazete. |
Kendinizi deneyin
1. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın hangi hükmü, Anadolu'nun tamamının işgale açık hâle gelmesine neden olmuştur?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İtilaf Devletlerinin güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir yeri işgal edebilmesi
2. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." ifadesi ilk kez aşağıdakilerin hangisinde yer almıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Amasya Genelgesi
3. Erzurum Kongresi için "toplanış bakımından bölgesel, kararları bakımından ulusaldır" denmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kongreye yalnızca doğu illerinden delegelerin katılması, alınan kararların ise bütün vatanı ilgilendirmesi
4. Anadolu'daki yararlı cemiyetlerin tek bir çatı altında birleştirildiği gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sivas Kongresi
5. İstanbul Hükümeti, Heyet-i Temsiliye'yi ve Anadolu'daki millî hareketi ilk kez aşağıdakilerin hangisiyle resmen tanımıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Amasya Görüşmeleri
6. İtilaf Devletlerinin 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etmesinin nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Misak-ı Millî'nin son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilmesi
7. Sivas Kongresi'nden sonra Heyet-i Temsiliye'nin İstanbul Hükümeti ile haberleşmeyi kesmesi ve Damat Ferit Paşa Hükümeti'nin istifasına yol açması, Heyet-i Temsiliye'nin hangi özelliğini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bir yürütme organı gibi hareket ettiğini
8. Havza Genelgesi'nde işgallerin mitinglerle protesto edilmesi ve büyük devletlerin temsilciliklerine telgraf çekilmesi istenmiştir. Bu isteklerle aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Halkın işgallere karşı bilinçlendirilmesi ve dünya kamuoyunun etkilenmesi
Cevap anahtarı
1-C · 2-C · 3-A · 4-C · 5-C · 6-B · 7-D · 8-B
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 15. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı ve bir kısmı resmî kitapçıklardan tek tek kontrol edildi; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.