Bu bölümde neler var?
I. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan düzen uzun sürmedi: Ekonomik bunalım ve totaliter rejimler dünyayı yeniden savaşa sürükledi. II. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD ile SSCB'nin önderliğinde iki blok oluştu ve Soğuk Savaş başladı; SSCB'nin dağılmasıyla da küreselleşme çağına girildi. Bu bölümde bu dönemleri ve Türkiye'nin her dönemde izlediği politikayı sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 7 soru çıktı: 1'i AYT Tarih-1'de, 6'sı AYT Tarih-2'de.
- AYT Tarih-2'nin 11. sorusu, yani testin son sorusu, 2018, 2022, 2024, 2025 ve 2026'da bu bölümden geldi. 2018'de 10. soru da bu bölümdendi.
- En çok II. Dünya Savaşı ve Türkiye soruldu (4 soru): Türkiye'nin savaşa girmeme politikası, savaşın Türk ekonomisine etkileri, Normandiya Çıkarması ve Atlantik Bildirisi.
- Soğuk Savaş sorularında Türkiye'nin dış politikasını değiştiren olaylar öne çıkar: Eisenhower Doktrini ve Johnson Mektubu gibi.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| II. Dünya Savaşı ve Türkiye | 4 | 2022 AYT-1 · 2022 AYT-2 · 2024 AYT-2 · 2026 AYT-2 |
| Soğuk Savaş ve Türk dış politikası | 2 | 2018 AYT-2 · 2025 AYT-2 |
| Küreselleşen dünyada bilim ve teknoloji | 1 | 2018 AYT-2 |
| Türkiye'de iç siyaset ve ekonomi (1945 sonrası) | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. İki Savaş Arasında Dünya (1918–1939)
- Sovyetler Birliği: Rusya'da 1917'deki Bolşevik İhtilali ile çarlık yıkıldı; Lenin önderliğinde komünist bir yönetim kuruldu ve 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) ilan edildi.
- I. Dünya Savaşı'ndan sonra sömürgeciliğin yerini manda ve himaye sistemi, savaş tazminatlarının yerini tamirat borçları aldı; Wilson İlkelerindeki selfdeterminasyon ve yenilen devletlerden toprak alınmaması ilkeleri çiğnendi.
- Milletler Cemiyeti: Fikrini ilk kez ABD Başkanı Wilson ortaya attı. Paris Barış Konferansı'nda hazırlanan 26 maddelik sözleşmenin 10 Ocak 1920'de Cenevre'de imzalanmasıyla kuruldu; dünya barışını, adaleti ve güvenliği sağlamayı amaçlayan ilk uluslararası kuruluştur. Daimî üyelerin etkisinin fazla olması, ABD ve SSCB'nin cemiyette yer almaması, büyük devletlerin çıkarlarına aracılık etmesi ve Japonya'nın Mançurya'ya, İtalya'nın Habeşistan'a saldırısı karşısında yaptırım uygulayamaması onu işlevsiz bıraktı. Birleşmiş Milletler kurulunca 18 Nisan 1946'da dağıldı.
- Locarno Antlaşması (1 Aralık 1925): Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya arasında imzalandı; Almanya-Fransa ilişkileri normalleşti, Almanya 1926'da Milletler Cemiyeti'ne üye oldu.
- Briand-Kellogg Paktı (27 Ağustos 1928): Devletler, uluslararası ilişkilerde savaşı bir politika aracı olarak kullanmayacaklarını ve anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözeceklerini kabul etti; 1929 sonuna kadar Türkiye ve SSCB dahil 46 devlet katıldı. 1930'lardan sonra Almanya, İtalya ve Japonya'nın saldırgan politikaları paktı işlevsiz hâle getirdi.
- 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı: "Kara Perşembe" denen 24 Ekim 1929'da New York borsasının çökmesiyle başladı. ABD savaş sırasında Avrupa devletlerine büyük krediler vermişti; ekonomisi sıkışınca bu borçları istedi, ancak borçlu devletler ödeyemedi. Fabrikalar kapandı, milyonlarca insan işsiz kaldı, işsizlik ve yoksulluk bütün dünyaya yayıldı. Bunalım, devletin ekonomiye müdahalesini artırdı ve totaliter rejimlerin güçlenmesine, II. Dünya Savaşı'nın çıkmasına zemin hazırladı. Türkiye'de de devletçilik politikasına geçilmesinde etkili oldu.
İki savaş arasında ideolojiler
| İdeoloji | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|
| Faşizm | Mussolini'nin "Her şey devlet içinde ve devlet için, hiçbir şey devlet dışında değildir" anlayışına dayanan totaliter rejim. Akdeniz'de eski Roma İmparatorluğu'nu canlandırma düşüncesi ("mare nostrum", bizim deniz) İtalya'nın yayılmacılığını besledi. |
| Nazizm | Hitler'in Alman ırkının üstünlüğüne ve devletin kutsallaştırılmasına dayanan totaliter rejimi. Bütün Almanları birleştirme ve Hayat Sahası politikasıyla yayılma amaçlandı; bu yayılma II. Dünya Savaşı'na giden yolun başlangıcı oldu. |
| Sosyalizm | Özel mülkiyete, piyasa ekonomisine ve kâr esaslı kapitalizme karşıdır; üretim araçlarının toplumun mülkiyetine geçirilmesini savunur. |
| Komünizm | Ortak mülkiyete dayalı bir toplum düzeni amaçlar; ilkeleri Karl Marx ve Friedrich Engels'in Komünist Parti Manifestosu'nda (1848) ortaya konuldu. 1917'de Rusya'da ilk komünist yönetim kuruldu; 1919'da Komintern, 1947'de Kominform oluşturuldu. |
| Liberalizm | Fikir babaları John Locke ve Adam Smith'tir; temel insan hakları, hukukun üstünlüğü ve serbest piyasa ekonomisini savunur. Modern demokrasinin temel kavramları (güçler ayrılığı, çok partili sistem, serbest seçimler, hukuk önünde eşitlik) liberalizmle yayıldı. |
| Kapitalizm | Sermayeye ve özel teşebbüse dayalı serbest piyasa ekonomisidir; özel mülkiyeti ve rekabeti teşvik eder, devlet gerekmedikçe ekonomiye müdahale etmez. II. Dünya Savaşı'ndan sonra bütün dünyaya yayıldı. |
| Totaliter rejim | Ülke ve lider |
|---|---|
| Faşizm | İtalya, Mussolini (1922'de iktidara geldi) |
| Nazizm (Nasyonal Sosyalizm) | Almanya, Hitler (1933'te iktidara geldi) |
| Militarizm | Japonya |
- Yayılmacı hareketler: Japonya Mançurya'yı (1931) işgal etti ve "Asya Asyalılarındır" sloganıyla Doğu Asya'da nüfuzunu artırdı; İtalya Habeşistan'ı (1935) ve Arnavutluk'u (1939) işgal etti; Almanya Avusturya'yı kendine kattı (1938), ardından Çekoslovakya'yı parçaladı. 1937'de Roma-Berlin-Tokyo Mihver Bloku kuruldu. İngiltere ve Fransa, savaştan kaçınmak için Almanya'ya ödün verdi (yatıştırma politikası, Münih Konferansı, 1938). Fransa, Alman sınırı boyunca savunma amaçlı Maginot Hattı'nı kurdu.
- II. Dünya Savaşı'nın nedenleri: I. Dünya Savaşı'ndan sonra yapılan antlaşmaların yeni sorunlar çıkarması, devletler arasındaki çıkar çatışmaları, savaş sanayisinin önem kazanması, ekonomik ve sosyal sıkıntılar ve Almanya, İtalya ve Japonya'nın saldırgan politikaları.
2. II. Dünya Savaşı (1939–1945)
- Almanya ile SSCB, Ağustos 1939'da saldırmazlık antlaşması imzaladı. 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla savaş başladı; 3 Eylül'de İngiltere ve Fransa Almanya'ya savaş ilan etti. Almanya Yıldırım Harekâtı'yla Polonya, Danimarka, Norveç, Fransa, Hollanda, Belçika ve Lüksemburg'u işgal etti; İtalya 10 Haziran 1940'ta Almanya'nın yanında savaşa girdi.
| Blok | Devletler |
|---|---|
| Mihver Devletleri | Almanya, İtalya, Japonya |
| Müttefik Devletler | İngiltere, Fransa, Çin; 1941'den itibaren SSCB ve ABD |
- Almanya 1940'ta Fransa'yı yendi. 1941'de Barbarossa Harekâtı'yla SSCB'ye saldırdı; Japonya'nın 7 Aralık 1941'de Havai'deki Pearl Harbor deniz ve hava üssünü bombalaması üzerine ABD savaşa girdi. Japonya'nın 1937'de Çin'in geri kalanını da işgal etmesi üzerine Çin Müttefikler yanında savaştı.
- Stalingrad Muharebesi'nde (1942–1943) Alman ordusunun büyük bir şehir direnişiyle yenilmesi savaşın dönüm noktası oldu; Ruslar Kafkasya'yı Almanlardan geri aldı.
- Normandiya Çıkarması (6 Haziran 1944): Müttefikler, ABD'nin öncülüğünde Fransa'nın Normandiya kıyılarına büyük bir çıkarma yaptı (Overlord Harekâtı). Böylece Almanya'ya karşı Batı'da ikinci bir cephe açıldı ve Batı Avrupa'nın kurtuluşu başladı. Bu cephenin açılması daha önce Tahran Konferansı'nda (1943) kararlaştırılmıştı.
- Almanya Mayıs 1945'te teslim oldu. ABD'nin 6 Ağustos 1945'te Hiroşima'ya (yaklaşık 240 bin sivil öldü) ve 9 Ağustos'ta Nagasaki'ye (yaklaşık 80 bin sivil öldü) atom bombası atması üzerine Japonya da teslim oldu ve savaş sona erdi.
| Savaş sırasındaki önemli konferanslar |
|---|
| Atlantik Bildirisi (1941): ABD ile İngiltere, savaş sonrası dünyanın ilkelerini açıkladı: savaş sonunda toprak kazanımı olmayacak, uluslararası bir iş birliği kurulacaktı (BM'nin temeli). |
| Tahran Konferansı (1943): ABD, İngiltere ve SSCB; Fransa'ya çıkarma yapılması kararlaştırıldı. |
| Yalta Konferansı (1945): Almanya'nın yenilgiden sonra bölünmesi ve Birleşmiş Milletler'in kurulması görüşüldü; Güvenlik Konseyi'nin daimî üyeleri için veto ilkesi kabul edildi, 1 Mart 1945'e kadar Mihver Devletlerine savaş ilan edenlerin BM'ye alınması kararlaştırıldı. |
| San Francisco Konferansı (1945): Birleşmiş Milletler kuruldu (24 Ekim 1945). Güvenlik Konseyi'nde ABD, SSCB, İngiltere, Fransa ve Çin daimî üye oldu ve veto hakkı aldı: Konseyde karar alınması için bu beş üyeden hiçbirinin itiraz etmemesi ve 15 üyeden dokuzunun onaylaması gerekir. |
| Potsdam Konferansı (1945): Almanya'nın ABD, İngiltere, SSCB ve Fransa yönetiminde dört işgal bölgesine ayrılması; Fransa'nın Alsas-Loren'i, Çekoslovakya'nın Südetler bölgesini geri alması kararlaştırıldı. |
| II. Dünya Savaşı'nın sonuçları |
|---|
| Tarihin en çok can kaybına yol açan savaşıdır; atom bombası ilk kez kullanıldı. |
| Birleşmiş Milletler kuruldu. |
| Nazizm ve faşizm gibi akımlar tasfiye edildi. |
| Avrupa'nın gücü azaldı; ABD ve SSCB iki süper güç olarak öne çıktı; Soğuk Savaş başladı. |
| İngiltere, Hollanda, Fransa, Belçika ve Portekiz sömürge imparatorlukları dağıldı; sömürge halkları bağımsızlık kazanmaya başladı. |
| ABD liderliğinde Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası kuruldu; savaşa katılan ülkelerin paraları dolar karşısında değer kaybetti. |
| Savaş karşıtı hareketler özellikle sinemada kendini gösterdi; edebiyat ve sanatta geleneksel kalıpların dışına çıkan eserler verildi. |
- İsrail'in kuruluşu: İngiltere'nin Balfour Deklarasyonu (2 Kasım 1917) ve Siyonizm kapsamındaki Yahudi göçü Filistin'de Arapların tepkisine yol açtı. BM Genel Kurulu, Arapların muhalefetine rağmen Filistin'de bir Arap ve bir Yahudi devleti kurulmasını öngören çoğunluk planını kabul etti; 14 Mayıs 1948'de Ben Gurion başkanlığında İsrail Devleti ilan edildi.
3. II. Dünya Savaşı'nda Türkiye
Cumhurbaşkanı İsmet İnönü döneminde Türkiye, savaşın dışında kalmak için iki blok arasında denge politikası (aktif tarafsızlık) izledi.
| Gelişme | Açıklama |
|---|---|
| Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması (19 Ekim 1939) | Akdeniz'de bir saldırı olursa taraflar birbirine yardım edecekti. Türkiye, antlaşmaya eklenen bir protokolle bu yükümlülüklerin kendisini SSCB ile savaşa sürükleyemeyeceği şartını koydu. |
| Türk-Alman Saldırmazlık Antlaşması (1941) | Almanya Balkanlara ulaşınca Türkiye, Almanya ile de saldırmazlık antlaşması imzaladı. |
| Adana ve Kahire görüşmeleri (1943) | İngiltere Başbakanı Churchill, Türkiye'yi savaşa sokmak için Adana'da İnönü ile görüştü; II. Kahire Konferansı'nda Türkiye, gerekli silah ve donanımın sağlanması şartıyla savaşa prensip olarak katılmaya razı oldu, ancak ordusunun hazır olmadığını belirterek savaşa girmedi. |
| Almanya ve Japonya'ya savaş ilanı (Şubat 1945) | Fiilen savaşa girmeden, Birleşmiş Milletler'in kurucu üyesi olabilmek ve San Francisco Konferansı'na katılabilmek için yapıldı. |
Savaşın Türkiye'ye etkileri
Türkiye savaşa girmediği hâlde savaştan büyük ölçüde etkilendi. Yüz binlerce kişi uzun süre silah altında tutuldu; bu durum tarımda ve sanayide üretimi düşürdü, savunma harcamaları bütçeyi zorladı.
- Millî Korunma Kanunu (1940): Devlete fiyatları belirleme, üretime ve dağıtıma müdahale etme yetkisi verdi.
- Temel ihtiyaç maddeleri karneyle dağıtıldı (ekmek karnesi); karaborsa ve enflasyon arttı.
- Varlık Vergisi (1942): Savaş koşullarında zenginleşenlerden bir defaya mahsus alınan olağanüstü servet vergisidir. Uygulamada en çok gayrimüslim tüccarlar etkilendi; vergiyi ödeyemeyenler çalışma kamplarına gönderildi. 1944'te kaldırıldı.
- Toprak Mahsulleri Vergisi (1943): Çiftçiler ürünlerinin yüzde 10'unu ayni (ürün olarak) ya da nakdî vergi olarak verdi; devlete gelir sağlamak ve gıda sorununu çözmek amaçlandı.
- Bu dönemde köy okullarına öğretmen yetiştirmek amacıyla 17 Nisan 1940'ta Köy Enstitüleri Kanunu çıkarıldı. 1944'te Türkçülük-Turancılık Davası açıldı.
4. Soğuk Savaş Dönemi (1947–1991)
Soğuk Savaş, ABD'nin önderliğindeki Batı Bloku (kapitalizm, liberal demokrasi) ile SSCB'nin önderliğindeki Doğu Bloku (komünizm) arasında, doğrudan savaşa dönüşmeyen siyasi, ekonomik, askerî ve ideolojik mücadeledir.
| Batı Bloku | Doğu Bloku |
|---|---|
| Truman Doktrini (1947): ABD, komünizm tehdidine karşı Türkiye ve Yunanistan'a 400 milyon dolarlık askerî ve ekonomik yardım yaptı. | Kominform (1947): Komünist rejimler arasında ideolojik bağ kurarak Doğu Bloku ülkelerini merkezden yönetmek için kuruldu. |
| Marshall Planı (1947): Ekonomik bakımdan kötü durumdaki 16 Avrupa ülkesine ABD yardımı | Molotov Planı (1947) ve COMECON (1949): Doğu Bloku'nun ekonomik iş birliği |
| Avrupa Ekonomik Topluluğu: Batı Bloku ülkeleri arasında ekonomik iş birliği; bugünkü Avrupa Birliği'nin temeli | |
| NATO (1949): SSCB'nin ve komünizmin Avrupa'da yayılmasını engellemek için ABD öncülüğünde kurulan askerî savunma örgütü | Varşova Paktı (1955): NATO'nun gücünü dengelemek için kurulan Doğu Bloku savunma teşkilatı |
Soğuk Savaş'ta Türkiye
- SSCB, 1945'te Türkiye ile yaptığı dostluk antlaşmasını yenilemeyeceğini açıkladı; Stalin, Montrö'nün yeniden düzenlenmesini, Kars, Ardahan ve Batum'un kendilerine verilmesini ve Boğazlar'da üs istedi. Bu talepler Türkiye'yi Batı Bloku'na yöneltti.
- Türkiye, Truman Doktrini ve Marshall Planı'ndan yararlandı; Marshall yardımlarını almak ve NATO'ya girmek için Avrupa Konseyi'ne katıldı (1949), SSCB tehdidine karşı ABD'nin desteğini sağlamak için Kore Savaşı'na 6000'den fazla asker gönderdi (1950); bu katkı takdirle karşılandı ve Türkiye NATO'ya üye oldu (1952). SSCB'nin Balkanlarda yayılmasını engellemek için Yugoslavya ve Yunanistan'la Balkan Paktı'nı (1954) kurdu, Orta Doğu'da SSCB'nin yayılmasını engellemek için Bağdat Paktı'nda (1955; Irak'ın ayrılmasından sonra CENTO) yer aldı.
- Eisenhower Doktrini (1957): ABD Başkanı Eisenhower, Orta Doğu'da komünizmin yayılmasını önlemek için bölge ülkelerine ekonomik ve askerî yardım yapılacağını, komünist bir saldırı olursa ABD'nin askerî güç kullanacağını açıkladı. ABD böylece İngiltere ve Fransa'nın Orta Doğu'da bıraktığı boşluğu doldurmaya çalıştı. Türkiye doktrini destekledi.
- Küba Krizi (1962): SSCB'nin Küba'ya füze yerleştirmesiyle iki süper güç nükleer savaşın eşiğine geldi. Kriz, SSCB'nin füzeleri Küba'dan, ABD'nin de Jüpiter füzelerini Türkiye'den çekmesiyle çözüldü.
5. Yumuşama Dönemi ve Kıbrıs Sorunu
- Bandung Konferansı (1955): Doğu ve Batı bloklarında yer almak istemeyen devletlerin Endonezya, Hindistan, Mısır ve Yugoslavya'nın öncülüğünde yaptığı toplantıdır; ileride Bağlantısızlar Hareketi ya da "III. Dünya Devletleri" denen hareketin başlangıcı oldu.
- Yumuşama (Detant): 1962 Küba Krizi'nden sonra iki blok arasında yakınlaşma başladı. Bunda 1972'de SALT-I, 1979'da SALT-II antlaşmalarının imzalanması, Helsinki Nihai Senedi (1975; Avrupa'da sınırların değişmezliği ve insan hakları güvenceye alındı), çıkacak bir savaşın iki taraf için de çok yıkıcı olabileceği ihtimali, Çin ile ABD'nin yakınlaşması ve Fransa'nın NATO'nun askerî kanadından çekilmesi etkili oldu. SALT-II, SSCB'nin Afganistan'ı işgal etmesi nedeniyle uygulanamadı.
Orta Doğu'da savaşlar
| Gelişme | Nedenleri ve sonuçları |
|---|---|
| 1948 Arap-İsrail Savaşı | ABD'nin İsrail'i tanıması ve Arapların BM'nin çoğunluk planını kabul etmemesi üzerine Mısır, Suriye, Ürdün, Lübnan ve Irak İsrail'e savaş açtı. Araplar yenildi; Arap milliyetçiliği yükseldi, yüz binlerce Filistinli mülteci durumuna düştü. |
| 1956 Süveyş Krizi | Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı millîleştirmesi üzerine İngiltere, Fransa ve İsrail Mısır'a saldırdı. ABD ve SSCB'nin karşı çıkmasıyla saldırganlar geri çekildi; Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnasır Arap dünyasında popüler oldu, bölgede ABD ve SSCB etkin güç hâline geldi. |
| 1967 Altı Gün Savaşı | Mısır, Ürdün, Irak ve Suriye ittifakı yenildi; İsrail Golan Tepeleri, Batı Şeria, Sina Yarımadası, Gazze ve Doğu Kudüs'ü ele geçirdi. |
| 1973 Yom Kippur Savaşı | Araplar kaybettikleri toprakları geri almak için savaştı ama yine yenildi; Arap ülkeleri petrolü bir silah olarak kullanınca dünyada petrol krizi çıktı. |
| Camp David Antlaşması (17 Eylül 1978) | ABD'nin arabuluculuğuyla Mısır ile İsrail arasında imzalandı; ilk kez bir Arap devleti İsrail'i resmen tanıdı. Birçok Arap devleti Mısır ile ilişkilerini kesti. |
| İran-Irak Savaşı (1980–1988) | Sınır bölgeleri üzerindeki anlaşmazlıklar ve Irak'ın İran'daki Humeyni Devrimi'nden yararlanmak istemesi nedeniyle çıktı. Sekiz yıl süren savaşta iki taraf da üstünlük sağlayamadı, büyük insan kaybı ve ekonomik zarar yaşandı, petrol fiyatları yükseldi. Saddam Hüseyin ardından Kuveyt'i işgal etti. |
Kıbrıs sorunu
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1571–1923 | Kıbrıs 1571'de II. Selim döneminde Osmanlı'ya katıldı; 1878'de geçici olarak İngiltere'ye bırakıldı, I. Dünya Savaşı başlayınca İngiltere adayı topraklarına kattığını ilan etti; Lozan'da İngiltere'ye bırakıldı. |
| 1950'ler | İngiltere'nin adadan çekilme kararı üzerine Rumların adayı Yunanistan'a bağlama (Enosis) amacıyla 1955'te EOKA örgütünü kurması; EOKA'nın Türk köylerindeki katliamlarına karşı Kıbrıslı Türklerin 1957'de TMT'yi (Türk Mukavemet Teşkilatı) kurması. İstanbul'da 6-7 Eylül 1955 olayları yaşandı. |
| 1959–1960 | Zürih (11 Şubat 1959) ve Londra antlaşmaları; Türk ve Rum toplumlarının ortaklığına dayanan Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulması (1960). Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devlet oldu. |
| 1963 | Rumların Akritas Planı ile Türklerin haklarını kısıtlayıp onları azınlığa düşürmek istemesi ve Türklere saldırıları (Kanlı Noel); Türk uçaklarının ihtar uçuşları sırasında uçağı düşürülen Yüzbaşı Cengiz Topel'in Rumların işkencesiyle şehit edilmesi; İngiltere'nin Lefkoşa'yı ikiye ayıran Yeşil Hat'tı çizmesi |
| 1964 | Türkiye'nin garantör olarak müdahale edeceğini duyurması ve Johnson Mektubu |
| 1967 | Dr. Fazıl Küçük önderliğinde Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi'nin kurulması |
| 1974 | 15 Temmuz'da Yunanistan'a bağlı subayların Cumhurbaşkanı Makarios'u devirip EOKA lideri Nikos Samson'u başa geçirmesi; Türkiye'nin 20 Temmuz 1974'te Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlatması; 25 Temmuz Cenevre Konferansı'nın sonuçsuz kalması üzerine 14 Ağustos'ta İkinci Barış Harekâtı; adanın üçte birinin Türk kontrolüne geçmesi; ABD'nin Türkiye'ye silah ambargosu |
| 1975 | Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin kurulması (13 Şubat 1975) |
| 1983 | Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin kurulması (15 Kasım 1983) |
- Johnson Mektubu (5 Haziran 1964): ABD Başkanı Johnson, Başbakan İsmet İnönü'ye gönderdiği mektupta Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahale etmesine karşı çıktı. ABD'nin verdiği silahların bu amaçla kullanılamayacağını ve Türkiye'nin müdahalesi SSCB'yi harekete geçirirse NATO müttefiklerinin Türkiye'yi savunmayı yeniden düşünebileceğini bildirdi. Türkiye müdahaleden vazgeçti.
- Sonuçları: Türk kamuoyunda ABD'ye güven sarsıldı. Türkiye, yalnızca Batı'ya bağlı dış politikasını gözden geçirerek çok yönlü bir dış politika izlemeye başladı; SSCB ve Bağlantısızlar ile ilişkilerini geliştirdi.
Türk dış politikasının diğer sorunları
- Kıta sahanlığı sorunu: Türkiye 1973'te Ege Denizi açıklarında petrol aramak için Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına ruhsat verdi. Yunanistan bölgenin kendi kara sularına ait olduğunu, Türkiye ise Anadolu'nun doğal uzantısının Ege'nin altından bu bölgelere kadar uzandığını ve buraların kendi kıta sahanlığında bulunduğunu savundu. Yunanistan ayrıca kara sularını 6 milden 12 mile çıkarmak istedi; müzakerelerden sonuç çıkmadı.
- Ege adaları sorunu: Lozan'da Gökçeada ve Bozcaada Türkiye'ye bırakılmış, Anadolu'ya yakın adaların silahsızlandırılması kabul edilmişti. II. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkan İtalya 1947 Paris Antlaşması'yla On İki Ada'yı Yunanistan'a bıraktı. Yunanistan'ın Ege'yi bir Yunan denizi hâline getirmek için adaları silahlandırmaya başlaması gerilimi artırdı.
- Batı Trakya Türklerinin sorunları: Yunanistan Lozan'da azınlıklar için tanınan hakları Batı Trakya'daki Türklere uygulamaktan kaçındı: Türk kimliği inkâr edilerek "Müslüman azınlık" denildi; vakıf malları vergi borçları nedeniyle ipotek altına alındı; Türkçe eğitim hakları kısıtlandı, Türkiye'de yetişen öğretmenlerin görev yapmasına izin verilmedi; Türkler kendi müftülerini seçemedi; toprak ve taşınmaz mal satın almaları yasaklandı.
- ASALA ve Ermeni diasporası: "Ermeni Sorunu" 1878 Berlin Antlaşması'yla uluslararası bir mesele hâline gelmişti. Ermeni lobisinin kışkırtması ve bazı Batılı devletlerin desteğiyle kurulan ASALA terör örgütünün 1973–1984 yılları arasındaki saldırılarında 34 Türk diplomatı ve dış temsilcilik mensubu hayatını kaybetti. ASALA, 15 Temmuz 1983'te Paris Orly Havaalanı'ndaki bombalı saldırıdan sonra Avrupa'daki desteğini kaybetti ve 1994'ten sonra etkisini yitirdi. Türkiye, sorunun siyasi değil tarihî bir mesele olduğunu ve tarihçilerce çözülmesi gerektiğini savunmaktadır.
6. Türkiye'de Siyasi, Ekonomik ve Sosyal Hayat (1945 Sonrası)
Çok partili hayata geçiş
- Türkiye 1923–1946 arasında tek partiyle yönetildi. Savaş sırasında yaşanan ekonomik sıkıntılara karşı oluşan tepkiyi azaltmak ve ABD öncülüğündeki demokratik blokta yer alma düşüncesi çok partili hayata geçişte etkili oldu.
- Savaştan sonraki ilk tartışma, devletin ve ağaların elindeki toprakların bir kısmının topraksız köylüye dağıtılmasını öngören Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (1945) üzerine yaşandı. Görüşmeler sırasında Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü, çok partili yönetime geçilmesi, serbest seçimler, üniversite özerkliği ve tek dereceli seçim sisteminin uygulanmasını isteyen Dörtlü Takrir'i verdi; takrir reddedilince imzacılar partiden ihraç edildi ya da istifa etti.
- Çok partili hayata geçiş sürecinde kurulan ilk parti, Nuri Demirağ'ın kurduğu Millî Kalkınma Partisi'dir (1945). Dörtlü Takrir'i verenler 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi kurdu; 1945–1950 arasında 12 parti kuruldu.
- 1946 seçimleri tek dereceli ve çok partili yapılan ilk seçimdir. 1950 seçimlerinden önce gizli oy, açık sayım ilkesi kabul edildi; bu şekilde yapılan 14 Mayıs 1950 seçimlerini Demokrat Parti kazandı ve 27 yıllık tek parti dönemi sona erdi.
- Savaştan sonra CHP devletçiliği yumuşatarak liberal ekonomiye yöneldi; ithalatı artırmak ve ihracatı kolaylaştırmak için 1945'te devalüasyon yapıldı. İş ve İşçi Bulma Kurumu, Çalışma Bakanlığı ve İşçi Sigortaları Genel Müdürlüğü kuruldu.
Demokrat Parti dönemi (1950–1960)
- 1950–1960 arasındaki bütün seçimleri DP kazandı; CHP ana muhalefet partisi oldu.
- Bu dönemde ezanın Türkçe okunma zorunluluğu kaldırıldı, okullarda din dersi zorunlu hâle getirildi, Köy Enstitüleri öğretmen okullarına çevrildi, imam hatip okulları açıldı, genel af ve yeni basın kanunu çıkarıldı, Millet Partisi kapatıldı, Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Kanunu yürürlüğe girdi, Amerikan modeline göre eğitim veren Orta Doğu Teknik Üniversitesi kuruldu.
Askerî darbeler ve anayasalar
| Olay | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|
| 27 Mayıs 1960 Darbesi | DP'nin muhalefet ve basının faaliyetlerini araştırmak için Tahkikat Komisyonu kurması gerginliği artırdı; Millî Birlik Komitesi adlı bir grup subay darbe yaptı. Cumhuriyet tarihinin bu ilk askerî darbesi demokratikleşme sürecini ciddi bir kesintiye uğrattı. Kurucu Meclis'in hazırladığı 1961 Anayasası kabul edildi; Anayasa Mahkemesi, Millî Güvenlik Kurulu, Cumhuriyet Senatosu ve Devlet Planlama Teşkilatı kuruldu, üniversitelere ve 1964'te kurulan TRT'ye özerklik verildi. Sosyal devlet anlayışı gelişti, toplu sözleşme ve grev hakkı getirildi. |
| 12 Mart 1971 Muhtırası | Siyasi kutuplaşma ve istikrarsızlık üzerine kuvvet komutanları Süleyman Demirel hükümetinin görevi bırakmasına yol açan muhtırayı verdi. Temel hak ve özgürlüklerde kısıtlamalara gidildi; siyaset çok kutuplu bir yapıya büründü (AP ve CHP'nin yanında MHP ve MSP kuruldu). 1973 petrol krizinin etkisiyle döviz darboğazı yaşandı, enflasyon yüzde 100'e çıktı. |
| 12 Eylül 1980 Darbesi | Siyasi istikrarsızlık, ekonomik bunalım ve binlerce insanın öldüğü terör olayları üzerine ordu yönetime el koydu. TBMM ve siyasi partiler kapatıldı, liderlere siyasi yasak getirildi, Kenan Evren cumhurbaşkanı oldu; yasama, yürütme ve yargı yetkileri Millî Güvenlik Konseyi tarafından kullanıldı. 1983 seçimleriyle TBMM yeniden açıldı; yüzde 10 seçim barajı getirildi. |
- 1961 ve 1982 anayasaları: 1961 Anayasası'nda kişinin özgürleştirilmesine, 1982 Anayasası'nda devlete öncelik verildi. Bu anayasalar askerî müdahaleleri meşru zemine oturtup sivil yönetimi biçimlendirdi.
Ekonomik ve sosyokültürel gelişmeler
- 1950'lerden itibaren köyden kente göç arttı; çarpık kentleşme ve altyapı sorunları ortaya çıktı. Ağır sanayi, maden işletmeleri, üniversite, hastane ve Kamu İktisadi Teşekkülleri (KİT) birçok şehri büyüttü; tarımda makineleşme yaygınlaştı. Sivil toplum örgütleri kuruldu, birçok gazete, dergi ve kitap yayımlandı. TRT 1968'de ilk televizyon yayınını yaptı.
- 24 Ocak Kararları ve Özal dönemi: 12 Eylül'den önce hazırlanan 24 Ocak 1980 Kararları; serbest piyasa ekonomisi, ithalat yasaklarının kaldırılması, özelleştirme, IMF ile ilişkiler ve Katma Değer Vergisi (KDV) uygulamasını içeriyordu. 1983 seçimleriyle iktidara gelen ANAP lideri Turgut Özal döneminde otoyol, enerji ve kent yatırımlarına ağırlık verildi; ekonomide liberalleşme kapsamında telefon ve renkli televizyon yaygınlaştı, özel televizyon kanalları açıldı.
1990 sonrasında Türkiye
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1994 | Ekonomik kriz; Başbakan Tansu Çiller'in 5 Nisan Kararları, IMF ile stand-by antlaşması |
| 1997 | 28 Şubat askerî müdahalesi: Millî Güvenlik Kurulu'nun tavsiye niteliğindeki kararlarıyla bazı siyasi partiler kapatıldı, bazı gazeteciler tutuklandı; YÖK'ün katsayı kararı üniversiteye girişte mağduriyetlere yol açtı. |
| 2001 | Ekonomik kriz; Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı |
| 2007 | 27 Nisan e-muhtırası: Cumhurbaşkanlığı seçimi sırasında Genelkurmay Başkanlığının internet sitesinde yayımlanan bildiri; seçim Anayasa Mahkemesince iptal edildi. |
| 2008 | ABD'de başlayan küresel kriz; Türkiye krizi bankacılık sektörünün güçlü olması sayesinde görece hafif atlattı. |
| 2016 | 15 Temmuz darbe girişimi: TSK içindeki Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) mensubu bir grup subay darbe girişiminde bulundu; millet, demokrasiyi ve seçilmiş iradeyi korumak için büyük bir direniş gösterdi. |
- Terör: Türkiye'nin mücadele ettiği başlıca terör örgütleri PKK (ve Suriye'deki uzantısı PYD/YPG), DEAŞ ve FETÖ'dür.
- Bilim, sanat ve spor: Aziz Sancar 2015'te moleküler biyoloji alanında Nobel Kimya Ödülü'nü alan ilk Türk bilim insanı oldu. Naim Süleymanoğlu 1992 ve 1996 olimpiyatlarında halterde şampiyon oldu; Galatasaray 2000'de UEFA Kupası'nı ve UEFA Süper Kupası'nı kazandı; Türkiye Erkek Millî Basketbol Takımı 2010'da dünya ikincisi oldu; Nuri Bilge Ceylan 2008'de Cannes'da En İyi Yönetmen Ödülü'nü aldı; Sertab Erener 2003'te Eurovision Şarkı Yarışması'nı kazandı.
7. Küreselleşen Dünya
- SSCB'nin dağılması: XX. yüzyılın son çeyreğinde ekonomik sorunlar yaşayan SSCB'yi Batı Bloku ile güç yarışı, nükleer silahlanma ve "Yıldız Savaşları" projesi zayıflattı. SSCB lideri Mihail Gorbaçov'un bürokrasideki katı yapıyı ve ayrıcalıkları kaldırmayı amaçlayan glasnost (açıklık) ve katı merkeziyetçiliği kaldırıp yönetimi yeniden yapılandırmayı amaçlayan perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları, SSCB'yi oluşturan devletlerde ayrılık düşüncesini güçlendirdi. Gorbaçov'a karşı askerlerin darbe girişimi başarısız olsa da bu süreçten yararlanan birçok devlet bağımsızlığını ilan etti. Berlin Duvarı yıkıldı (1989), Almanya birleşti (1990) ve SSCB 1991'de dağıldı; Rusya, Belarus ve Ukrayna'nın öncülüğünde Bağımsız Devletler Topluluğu kuruldu. Böylece Soğuk Savaş sona erdi.
- Türk cumhuriyetleri: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan 1991'de bağımsızlıklarını ilan etti; bu cumhuriyetleri tanıyan ilk devlet Türkiye oldu. Türkiye bu devletlerle ilişkilerini geliştirmek için TİKA (1992), TÜRKSOY (1993), Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (2010) ve Yunus Emre Enstitüsü gibi kurumlar kurdu; Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü'nün (1992) kurulmasına öncülük etti.
- Türkiye ve Avrupa Birliği: Türkiye'nin AB'ye giriş süreci 12 Eylül 1963 Ankara Antlaşması ile başladı; 1987'de tam üyelik için başvurdu. AB 1993'te kuruldu. Türkiye ile AB arasında Gümrük Birliği 1996'da yürürlüğe girdi; Türkiye 1999 Helsinki Zirvesi'nde aday ülke oldu, 2005'te müzakereler başladı.
- Bosna-Hersek Savaşı: Yugoslavya'nın dağılmasından sonra Boşnaklar ve Bosnalı Hırvatlar Aliya İzzetbegoviç liderliğinde Bosna-Hersek Devleti'ni kurdu. Sırbistan'ın 1992'de saldırmasıyla başlayan savaşta yaklaşık 200 bin Müslüman katledildi; başta Srebrenitsa olmak üzere birçok yerde toplu mezarlar bulundu. Türkiye'nin NATO nezdindeki çalışmalarıyla 1995'te NATO Sırp mevzilerini bombaladı; ABD'nin girişimiyle imzalanan Dayton Antlaşması (1995) ile savaş sona erdi.
- Orta Doğu ve küresel terör: 1990–1991 Körfez Savaşı Irak'ın Kuveyt'i işgali üzerine başladı; 2003'te ABD Irak'a girerek Saddam Hüseyin'i devirdi. 11 Eylül 2001'de El Kaide terör örgütü New York'taki Dünya Ticaret Merkezi kulelerine yolcu uçaklarıyla saldırdı; ABD bunun üzerine Afganistan'daki Taliban yönetimini devirdi. 2010'da Tunus'ta başlayan Arap Baharı birçok Arap ülkesine yayıldı; en sert çatışmalar Suriye'de yaşandı ve milyonlarca Suriyeli mülteci oldu.
- Türkiye'ye etkileri: Irak sorunu Türkiye'yi ekonomik ve siyasi yönden olumsuz etkiledi; Türkiye binlerce Iraklı mülteciye ev sahipliği yaptı. TBMM, 1 Mart 2003'te ABD askerlerinin Türk toprakları üzerinden Irak'a girmesini reddetti. Türkiye kendi güvenliğini sağlamak için Suriye ve Irak'ta Şah Fırat (2015), Fırat Kalkanı (2016), Zeytin Dalı (2018) ve Barış Pınarı (2019) gibi operasyonlar yaptı.
- Küresel ısınma (Kyoto Protokolü, 1997) ve 2019'da başlayan COVID-19 salgını da bu dönemin önemli küresel sorunlarıdır.
Bilim ve teknolojide gelişmeler
| Gelişme | Tarih |
|---|---|
| İlk yapay uydu Sputnik (SSCB); uzay yarışının başlaması | 1957 |
| İnsanın Ay'a ayak basması (Apollo 11, ABD) | 1969 |
| Kişisel bilgisayarların yaygınlaşması; internetin dünyaya yayılması | 1980'ler–1990'lar |
| Dolly koyununun doğması: yetişkin bir hücreden kopyalanarak (klonlanarak) üretilen ilk memeli | 1996 |
| İnsan Genom Projesi'nin tamamlanması | 2003 |
- Bilim ve teknolojideki hızlı gelişmeler, bilgiye erişimi kolaylaştırdı ve dünyayı birbirine bağladı; ancak klonlama gibi gelişmeler, bilimin etik sınırları konusunda yeni tartışmalar başlattı.
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1917 | Bolşevik İhtilali |
| 1920 | Milletler Cemiyeti'nin kuruluşu (10 Ocak) |
| 1925 | Locarno Antlaşması |
| 1928 | Briand-Kellogg Paktı |
| 1929 | Dünya Ekonomik Bunalımı (24 Ekim, Kara Perşembe) |
| 1933 | Hitler'in iktidara gelmesi |
| 1937 | Roma-Berlin-Tokyo Mihver Bloku |
| 1 Eylül 1939 | II. Dünya Savaşı'nın başlaması |
| 19 Ekim 1939 | Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması |
| 1940 | Millî Korunma Kanunu; Köy Enstitüleri |
| 1941 | Almanya'nın SSCB'ye saldırması; Pearl Harbor ve ABD'nin savaşa girmesi |
| 1942 | Varlık Vergisi |
| 6 Haziran 1944 | Normandiya Çıkarması |
| 1945 | Almanya ve Japonya'nın teslim olması; Birleşmiş Milletler; Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu |
| 1946 | Demokrat Parti'nin kuruluşu (7 Ocak); ilk çok partili seçim |
| 1947 | Truman Doktrini; Marshall Planı |
| 1948 | İsrail'in kuruluşu; I. Arap-İsrail Savaşı |
| 1949 | NATO; Türkiye'nin Avrupa Konseyi'ne girmesi |
| 1950 | Kore Savaşı; Demokrat Parti iktidarı (14 Mayıs) |
| 1952 | Türkiye'nin NATO'ya girmesi |
| 1955 | Bandung Konferansı; Bağdat Paktı; Varşova Paktı |
| 1956 | Süveyş Krizi |
| 1957 | Eisenhower Doktrini; Sputnik |
| 1960 | 27 Mayıs Darbesi; Kıbrıs Cumhuriyeti |
| 1962 | Küba Krizi |
| 1963 | Türkiye-AET Ankara Antlaşması (12 Eylül) |
| 1964 | Johnson Mektubu |
| 1967 | Altı Gün Savaşı |
| 1971 | 12 Mart Muhtırası |
| 1973 | Yom Kippur Savaşı ve petrol krizi |
| 1974 | Kıbrıs Barış Harekâtı |
| 1975 | Helsinki Nihai Senedi; Kıbrıs Türk Federe Devleti |
| 1978 | Camp David Antlaşması |
| 1980 | 12 Eylül Darbesi; 24 Ocak Kararları; İran-Irak Savaşı'nın başlaması |
| 1983 | Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti |
| 1989–1991 | Berlin Duvarı'nın yıkılması; SSCB'nin dağılması; Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı |
| 1992–1995 | Bosna-Hersek Savaşı; Dayton Antlaşması |
| 1996 | Türkiye-AB Gümrük Birliği; Dolly koyunu |
| 2001 | 11 Eylül saldırıları |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- İlk yapay uydu: Sputnik (1957)
- Kopyalanarak üretilen ilk memeli: Dolly koyunu (1996)
- Türkiye'de seçimle gerçekleşen ilk iktidar değişikliği: 1950 seçimleri
- Çok partili hayata geçişte kurulan ilk parti: Millî Kalkınma Partisi (1945)
- Tek dereceli ve çok partili yapılan ilk seçim: 1946 seçimleri
- Cumhuriyet tarihinin ilk askerî darbesi: 27 Mayıs 1960
- Bir Arap devletinin İsrail'i ilk kez resmen tanıması: Camp David (1978)
- Nobel Kimya Ödülü'nü alan ilk Türk bilim insanı: Aziz Sancar (2015)
- Bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetlerini tanıyan ilk devlet: Türkiye
- Atom bombasının savaşta ilk kullanılması: Hiroşima (1945)
- Uzay yarışında insanın Ay'a ilk ayak basması: Apollo 11 (1969)
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Totaliter rejim | Devletin bireyin her alanını denetim altına aldığı baskıcı yönetim. |
| Aktif tarafsızlık | Savaşa girmeden, taraflar arasında denge kurarak çıkarlarını koruma politikası. |
| Soğuk Savaş | İki blok arasında doğrudan savaşa dönüşmeyen gerginlik dönemi. |
| Doktrin | Bir devletin dış politikasına yön veren temel ilke ve görüşler. |
| Yumuşama (detant) | Soğuk Savaş'ta gerginliğin azaldığı dönem. |
| Enosis | Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanması amacı. |
| Küreselleşme | Ekonomi, iletişim ve kültürde dünyanın birbirine bağlanması. |
| Klonlama (kopyalama) | Bir canlının genetik olarak aynısının üretilmesi. |
| Glasnost / Perestroyka | Gorbaçov'un SSCB'de açıklık ve yeniden yapılanma politikaları. |
| Dörtlü Takrir | 1945'te çok partili hayata geçilmesini isteyen dört milletvekilinin verdiği önerge. |
| Veto | BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimî üyesinin bir kararı tek başına engelleme hakkı. |
| Terörizm | Politik, dinî veya ideolojik hedeflere ulaşmak için korku salma, zorlama ve şiddetin planlı kullanılması. |
Kendinizi deneyin
1. Türkiye'nin 1939 Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması'na eklediği şart aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Antlaşmanın Türkiye'yi SSCB ile savaşa sürükleyemeyeceği
2. II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'de yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gümrük Birliği'ne girilmesi
3. Türkiye'nin Batı Bloku'na yönelmesinde en etkili gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) SSCB'nin Kars, Ardahan ve Boğazlarla ilgili talepleri
4. Eisenhower Doktrini'nin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Orta Doğu'da komünizmin yayılmasını önlemek
5. Johnson Mektubu'nun Türk dış politikasına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türkiye'nin çok yönlü bir dış politika izlemeye başlaması
6. Dolly koyununun 1996'da kopyalanarak üretilmesi en çok aşağıdaki alanlardan hangisindeki gelişmeye örnektir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Genetik ve biyoteknoloji
Cevap anahtarı
1-A · 2-E · 3-A · 4-B · 5-B · 6-B
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 19. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.