Bu bölümde neler var?
Türkler Orta Asya bozkırlarında atlı-göçebe bir hayat sürdü; Asya'dan Avrupa'ya uzanan geniş bir coğrafyada devletler kurdu. Bu bölümde İslamiyet öncesi Türk devletlerini, bu devletlerin yönetim anlayışını (kut, töre, kurultay, ikili teşkilat), ordusunu, ekonomisini, inançlarını ve yazılı kültürünü sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 27 soru çıktı: TYT'de 9, AYT Tarih-1'de 9, AYT Tarih-2'de 9.
- Her sınavda her yıl en az bir soru: TYT'nin 1. sorusu, AYT Tarih-1'in 26. sorusu ve AYT Tarih-2'nin 2. sorusu 2018–2026 arasında her yıl bu bölümden geldi. Millî Mücadele ile birlikte YKS tarihinin en çok sorulan konusudur.
- En çok sorulan alan devlet anlayışı ve yönetim (kut, töre, kurultay, hatun, ikili teşkilat, cihan hâkimiyeti; 9 soru). Ardından Hunlar (6 soru) geliyor.
- Sorular çoğunlukla bir kağanın sözü, bir mektup, bir destan ya da bir unvan üzerinden kurulur ve "bu bilgi hangi anlayışı gösterir" diye sorar. Kavramları (kut, töre, ülüş) örnek olaylarla eşleştirerek çalışın.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Devlet anlayışı ve yönetim | 9 | 2018 AYT-1 · 2020 AYT-1 · 2021 AYT-1 · 2023 TYT · 2023 AYT-1 · 2024 AYT-1 · 2024 AYT-2 · 2025 TYT · 2025 AYT-1 |
| Asya ve Avrupa Hunları | 6 | 2018 TYT · 2019 TYT · 2021 TYT · 2023 AYT-2 · 2024 TYT · 2026 AYT-1 |
| Uygurlar | 4 | 2020 TYT · 2022 TYT · 2022 AYT-2 · 2026 AYT-2 |
| Kültür, yaşam ve kaynaklar | 4 | 2018 AYT-2 · 2019 AYT-2 · 2022 AYT-1 · 2026 TYT |
| Diğer Türk devletleri | 3 | 2020 AYT-2 · 2021 AYT-2 · 2025 AYT-2 |
| Kök Türkler ve din | 1 | 2019 AYT-1 |
1. Türklerin Anayurdu ve İlk Kaynaklar
- Türklerin ilk anayurdu Orta Asya'dır. Bozkır iklimi nedeniyle Türkler hayvancılıkla geçinen, atlı ve göçebe bir hayat sürdü. Kuraklık, otlakların yetersiz kalması, nüfus artışı ve dış baskılar Türkleri dünyanın dört bir yanına göç etmeye zorladı.
- Türkler hakkındaki ilk yazılı bilgiler Çin kaynaklarında yer alır. Türkler ile Çinliler asırlarca komşu oldukları için Çin yıllıkları Türk tarihinin en önemli dış kaynaklarıdır.
- "Türk" adının geçtiği ilk Türk kaynağı Orhun Yazıtları'dır. "Türk" kelimesi Çin kaynaklarına göre miğfer, Kaşgarlı Mahmut'a göre olgunluk çağı, Vámbéry'ye göre türemek, Ziya Gökalp'e göre töre (kanun ve nizam) sahibi anlamına gelir; eski Türkçe metinlerde güç, kuvvet anlamında geçer. Türk adı, 552'de bağımsızlığını ilan eden Kök Türk Devleti'yle resmî bir kimlik kazandı.
- "Türkiye" adı ilk kez VI. yüzyılda Bizans kaynaklarında Orta Asya için kullanıldı. IX-X. yüzyıllarda İtil (Volga) ile Orta Avrupa arasındaki bölgeye, XI-XIII. yüzyıllarda Mısır ve Suriye'ye (Memlükler) de Türkiye denildi.
- İskitler (Sakalar) MÖ VII. yüzyılda Kafkaslar üzerinden Ön Asya'ya ve Anadolu'ya ulaştı. İskitlerin hükümdarı Alp Er Tunga'dır; madencilikte ilerledikleri için "bozkırın kuyumcuları" diye anılırlar. Türklerin Anadolu'ya bilinen ilk akınları ise Avrupa Hunları döneminde, Uldız Han zamanında (IV. yüzyılın sonu) yapıldı.
Orta Asya kültür merkezleri
Kazılarda ortaya çıkan bu kültürler, Türklerin atalarının yaşayışı hakkında bilgi verir.
| Kültür | Dönem | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|---|
| Anav (Aşkabat yakınları) | MÖ 4000–1000 | Orta Asya'nın en eski kültürüdür; Türk kültürünün önemli unsuru olan at ilk kez burada görüldü. |
| Afanesyevo (Altay-Sayan) | MÖ 2500–1700 | Türklere ait en eski kültür bölgesi kabul edilir. |
| Andronova (Yenisey) | MÖ 1700–1200 | Afanesyevo kültürünün daha geniş alana yayılmış ve gelişmiş biçimidir. |
| Karasuk (Yenisey) | MÖ 1200–700 | Demiri dünyanın birçok bölgesinden daha erken işledi; atlı-göçebe kültürün yayılmasını sağladı. |
| Tagar (Altaylar) | MÖ 700–300 | Önceki Türk kültürlerinin sentezidir; bölgede yaşayanlara Altaylılar denmeye başlandı. |
2. Asya Hun Devleti
Bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir (MÖ 220–MS 216); merkezi Ötüken'dir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman (Tuman)'dır. Hun hükümdarları "büyüklük, genişlik" anlamına gelen Şanyü (Tanhu) unvanını kullandı.
- Mete Han döneminde en parlak çağını yaşadı. Mete, dağınık Türk boylarını (26 boy) ilk kez tek bayrak altında topladı ve Çin'i vergiye bağladı.
- Mete, orduyu onlu sisteme göre düzenledi; MÖ 209'da Türk tarihinin ilk düzenli ordusunu kurdu (Türk Kara Kuvvetleri bu yılı kuruluş yılı kabul eder). Onlu sistem daha sonra birçok devlet tarafından kullanıldı.
- Mete, komşu bir topluluğun at ve hatun isteğini kabul etti ama toprak isteğine savaşla cevap verdi; bu olay vatan toprağına verilen önemi gösterir.
- Çinliler Hun akınlarını durdurmak için Çin Seddi'ni yaptılar.
- Çin'in "böl ve yönet" politikası sonucu Hunlar önce Doğu ve Batı, sonra Kuzey ve Güney olarak bölündü; Kuzey Hunlarının batıya göçü Kavimler Göçü'ne yol açtı.
3. Kavimler Göçü ve Avrupa Hun Devleti
Balamir önderliğindeki Hunların batıya ilerleyip Alanları ve Gotları yerinden etmesiyle 375'te Kavimler Göçü başladı.
| Kavimler Göçü'nün sonuçları |
|---|
| Avrupa'nın etnik ve siyasi haritası değişti; bugünkü Avrupa milletlerinin temelleri atıldı. |
| Roma İmparatorluğu Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı (395); Batı Roma zayıfladı ve 476'da yıkıldı. |
| İlk Çağ sona erdi, Orta Çağ başladı. |
| Avrupa'da güvenlik ihtiyacına dayanan feodalite (derebeylik) ortaya çıktı. |
| Hristiyanlık Avrupa'da yayıldı; kilisenin güçlenmesiyle skolastik düşünce egemen oldu. |
| Avrupa Hun Devleti kuruldu; Avrupalılar Türk kültürünü tanıdı. |
- Avrupa Hun Devleti'ni Balamir kurdu. Uldız Han döneminde Türkler ilk kez Anadolu'ya akın yaptı. Rua döneminde Bizans ilk kez vergiye bağlandı.
- Attila döneminde devlet en parlak dönemini yaşadı. Attila tahta çıkınca Bizans ile Margos (Margus) Antlaşması'nı (434) imzaladı: Bizans'ın ödediği vergi iki katına çıkarıldı, Bizans Hunlara karşı ittifak yapmayacak ve Hunlardan kaçanlara sığınma hakkı vermeyecekti, ticaret sınır kasabalarında serbestçe sürecekti. Margos, bir Türk devletinin Bizans ile yaptığı bilinen ilk antlaşmadır. Bizans antlaşmaya uymayınca Anatolios Antlaşması yapıldı ve vergi yeniden artırıldı. Attila 451'de Galya'ya, 452'de İtalya'ya sefer yaptı; Papa'nın ricası üzerine Roma'yı yağmalamadı.
- Attila'nın ölümünden (453) sonra devlet kısa sürede dağıldı. Hunlar, Bulgarların oluşumunda temel unsur oldu.
4. Kök Türk (Göktürk) Devleti
Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. 552'de Bumin Kağan, Avarlara bağlı Türkleri isyan ettirip Avar egemenliğine son vererek devleti kurdu.
- Devlet ikili teşkilata göre yönetildi: Doğuyu Bumin Kağan, batıyı kardeşi İstemi Yabgu yönetti. Devlet en parlak dönemini Mukan Kağan zamanında yaşadı.
- İstemi Yabgu, İpek Yolu'na hâkim olmak için önce Sasanilerle birleşip Akhunları yıktı; ardından Sasanilere karşı Bizans ile ittifak kurdu.
- Taspar (Tapo) Kağan Budizm'i benimseyip tapınaklar yaptırdı. Ancak Budizm, savaşçı ve göçebe Türk yaşayışına uymadığı için halk arasında yayılmadı.
- Çin'in kışkırtmalarıyla devlet 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı (Batı'da Tardu bağımsızlığını ilan etti). 630'da Doğu Kök Türkleri Çin egemenliğine girdi; Batı Kök Türkleri de Çin'e bağlandı. Bu esaret döneminde Çin'e karşı çıkan ayaklanmalardan en bilineni Kürşat İhtilali'dir (639); başarılı olmadı ama bağımsızlık düşüncesini canlı tuttu.
- II. Kök Türk (Kutluk) Devleti: 682'de Kutluk Kağan bağımsızlığı yeniden kazandı ve "devleti derleyip toplayan" anlamında İlteriş unvanını aldı; Tonyukuk en büyük yardımcısıydı. Kapgan Kağan Türk boylarını yeniden Kök Türk çatısı altında topladı. Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin (komutan) ve vezir Tonyukuk döneminde devlet birliğini korudu. Bilge Kağan da Budizm'i benimsemek istedi; devletin ileri gelenleri karşı çıkınca vazgeçti.
- Bu dönemde dikilen Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ilk yazılı belgelerindendir.
- 742'de Basmil, Karluk ve Uygur boylarının birleşerek saldırmasıyla yıkıldı.
5. Uygur Devleti
744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu; merkezi Ötüken, daha sonra Karabalgasun'dur. Oğlu Moyen Çor Kağan sınırları batıda Seyhun (Siri Derya) boylarına kadar genişletti.
- Bögü Kağan Maniheizm'i resmî din olarak kabul etti. Bu din et yemeyi ve savaşmayı hoş görmediği için Uygurların savaşçı özellikleri zayıfladı; buna karşılık ticaret, sanat ve yerleşik hayat gelişti.
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Şehirler kurdular, tarımla uğraştılar; kalıcı mimari eserler yaptılar.
- Soğd alfabesinden geliştirdikleri Uygur alfabesini kullandılar. Kâğıt ve matbaayı kullanarak kitap bastılar, kütüphaneler kurdular. Kâğıt para ve madeni para kullandılar.
- Farklı dinlere ve kültürlere açık bir toplumdu: Maniheizm, Budizm ve Hristiyanlık bir arada yaşadı.
- 840'ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldılar; bir bölümü Doğu Türkistan'a ve Kansu'ya göç ederek yeni devletler kurdu.
6. Diğer Türk Devletleri ve Toplulukları
| Devlet/topluluk | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|
| Avarlar | Kök Türklerin baskısıyla Avrupa'ya göç ettiler ve Bayan Han önderliğinde Orta Avrupa'da devlet kurdular; Hunlar gibi hem Asya'da hem Avrupa'da devlet kurmayı başardılar. İstanbul'u kuşatan ilk Türk devletidir (626'da Sasanilerle birlikte). Üzengiyi Avrupa'ya taşıdılar; Germenleri ve Slavları yönetim, askerlik ve sanatta etkilediler. Zamanla Slavlaştılar. |
| Hazarlar | Museviliği benimseyen tek Türk devletidir. Farklı dinlerin bir arada barış içinde yaşadığı bu döneme "Hazar barışı" denir. İslam ordularının Kafkaslardan kuzeye ilerlemesini durdurdular. |
| Türgişler | Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı Türgiş Kağanı Baga Tarkan'dır. Sulu Kağan Emevilere karşı savaşarak İslamiyet'in Orta Asya'da yayılmasını yavaşlattı. |
| Karluklar | 751 Talas Savaşı'nda Çinlilere karşı Abbasilerin yanında yer aldılar; ardından İslamiyet'i kabul ettiler. Karahanlıların kurulmasında etkili oldular. Türgişlere son verdiler. |
| Kırgızlar | Uygurları yıkarak (840) Ötüken'e hâkim oldular. XIII. yüzyılda Moğol hâkimiyetine giren ilk Türk boyudur; daha sonra Rus egemenliğine girdiler ve 1991'de SSCB dağılınca bağımsız oldular. Manas Destanı Kırgızlara aittir. |
| İtil (Volga) Bulgarları | İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. Abbasi halifesinin gönderdiği heyette İbn Fadlan da vardı. |
| Tuna Bulgarları | Bulgarlar Kubrat Han önderliğinde Karadeniz'in kuzeyinde Büyük Bulgarya'yı kurmuş, Hazar saldırılarıyla Tuna ve İtil Bulgarları olarak ikiye ayrılmışlardı. Tuna Bulgarları Hristiyanlığı kabul ederek zamanla Slavlaştı. |
| Macarlar | Peçeneklerin baskısıyla batıya göç ettiler, 896'da bugünkü Macaristan'a yerleştiler. Katolik Hristiyanlığı benimseyerek millî benliklerini kaybettiler. |
| Peçenekler ve Kıpçaklar | Karadeniz'in kuzeyinde yaşadılar; Rusların Karadeniz'e inmesini engellediler. Bizans'ın paralı askeri olarak kullandığı Peçenekler, Malazgirt Savaşı'nda (1071) Selçuklu tarafına geçerek zaferde rol oynadı. Kıpçaklar (Kumanlar) XI. yüzyılda Güney Rusya'yı ele geçirdi; yaşadıkları bölgeye İslam kaynaklarında Deşt-i Kıpçak denir. |
| Oğuzlar | Selçuklu ve Osmanlı devletlerinin kurucu unsurudur. |
7. Devlet Anlayışı ve Yönetim
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Kut | Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından hükümdara verildiğine inanılması. Kut belirli bir aileye verilir ve kan yoluyla geçerdi (Hunlarda Tu-ku, Kök Türklerde Aşina, Uygurlarda Yağlakar ailesi). Kut, kağanı başarısız olursa ondan geri alınabilirdi. |
| Ülüş | "Pay" anlamına gelir. Gök Tanrı'nın kağana kutla birlikte verdiği iktisadi güç olarak açıklanır; kağan bu gücü halkın lehine kullanmalı, elde ettiği zenginliği halka adil biçimde paylaştırmalıdır. Ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması (devletin hanedanın ortak malı sayılması) anlayışı da bu kavramla anılır: Hanedanın her erkek üyesi tahtta hak sahibiydi; bu durum taht kavgalarına ve devletin kısa ömürlü olmasına yol açtı. |
| İkili teşkilat | Ülkenin doğu ve batı olarak ikiye ayrılması: Doğuyu kağan, batıyı yabgu yönetirdi. Doğu kanadı daha üstün sayılırdı. |
| Kurultay (Toy) | Siyasi, hukuki, ekonomik ve kültürel konularda kararların alındığı en yüksek meclis. Kağanın başkanlığında, genellikle yılda üç kez toplanırdı; hatun, aygucı (vezir) ve boy beyleri katılırdı, üyelerine toygun denirdi. Boy beylerinin kurultaya katılması sadakat işareti sayılır, katılmamak isyan olarak görülürdü. Kuta sahip hanedan üyeleri arasından kağan seçmek için de toplanırdı. |
| Hatun | Kağanın eşi. Devlet yönetiminde söz sahibiydi; elçi kabul eder, kurultaya katılırdı. |
| Töre | Yazısız hukuk kuralları. Adalet, eşitlik, iyilik ve insanlık ilkelerine dayanırdı; kağan da töreye uymak zorundaydı. Töre dinden bağımsız oluşturulurdu. |
| Cihan hâkimiyeti | Türklerin dünyaya düzen verme ve hâkim olma ülküsü. Bu ülkü, ulaşıldıkça daha ileride görülen bir hedefi simgeleyen Kızıl Elma ile ifade edilir. |
- Egemenlik sembolleri: Otağ (hükümdar çadırı), tuğ (sancak), örgin (taht), davul (kös), kotuz (sırığa bağlanan sığır kuyruğu), kılıç, yay ve ok, kemer. Kendi adına para bastırmak ve hutbe okutmak İslamiyet sonrası egemenlik sembolleridir.
- Unvanlar: Türk hükümdarları şanyü (tanhu), kağan, han, yabgu, ilteber, idikut, erkin gibi unvanlar kullandı. Kağan iç ve dış siyaseti yönetir, savaş ve barışa karar verir, orduya komuta eder, elçi gönderip kabul eder, görevlileri atardı.
- Toplum yapısı: Aile (oguş) → aile birlikleri (urug) → boy (ok) → millet (budun) → devlet (il, el). Budunların kağan etrafında birleşmesiyle il (devlet) oluşurdu. Boy beyleri, ekonomik ve siyasi gücü olan, doğruluğuyla tanınmış kişiler arasından seçilirdi. Konargöçer Türkler toprak bağından çok soy bağını (aile, boy) önemsedi.
- Orhun Yazıtları'na göre devlet anlayışı: Yazıtlarda Türk devlet anlayışı, vatan ve millet sevgisi, devlet adamlarının halka, halkın devlete karşı sorumlulukları anlatılır. "Türk milleti, devletini ve töreni kim bozabilir?" anlamındaki ifade, devletin varlığının töreye bağlı görüldüğünü gösterir.
- Destanlar ve yönetim: Oğuz Kağan Destanı'nda Oğuz Kağan'ın oğullarını Bozoklar ve Üçoklar olarak ikiye ayırması, ikili teşkilat anlayışının destandaki yansımasıdır.
8. Ordu, Ekonomi ve Sosyal Hayat
- Ordu: Ordunun temeli atlı okçulardı. Mete'nin kurduğu onlu sistem uygulandı. Savaşlarda düşmanı geri çekiliyor gibi yapıp pusuya düşürme esasına dayanan Turan (hilal) taktiği kullanıldı. Eli silah tutan herkes asker sayıldığı için "ordu-millet" anlayışı vardı; ordu ücretli değildi. Ordunun başında bugünkü genelkurmay başkanı gibi görev yapan subaşı bulunurdu. Atı evcilleştirip savaşta kullanmaları, demiri işlemeleri ve süvariliğe uygun giyimleri (pantolon, deri kuşak) Türklere askerî üstünlük sağladı.
- Ekonomi: Temel geçim kaynağı hayvancılıktı; en çok at ve koyun beslendi. Göçebe yaşayış yaz ve kış otlakları (yaylak-kışlak) arasında sürdü. Doğu-Batı ticaretini sağlayan İpek Yolu'na hâkim olmak, Türk-Çin mücadelesinin en önemli nedeniydi.
- Otağ (çadır): Göçebe yaşama uygun, kolayca kurulup sökülebilen, taşınabilir konuttur. Hükümdarın otağı aynı zamanda bir egemenlik sembolüdür.
- Aile: Çekirdek aile yaygındı. Kadın toplumda saygın bir yere sahipti; ata biner, savaşa katılırdı.
9. İnanç, Yazı ve Edebiyat
- Gök Tanrı inancı: Evreni yaratan tek ve en büyük güç Gök Tanrı'dır. Bunun yanında atalar kültü ve doğa kültü vardı. Ölüler eşyalarıyla birlikte kurgan denen mezarlara gömülür, cenaze törenine yuğ, ölenin ardından söylenen ağıta sagu denirdi. Mezarların başına, ölenin hayattayken öldürdüğü düşman sayısı kadar balbal dikilirdi.
- Farklı dinleri benimseyen Türk devletleri: Taspar ve Bilge Kağan (Kök Türk) Budizm'e yöneldi; Bögü Kağan (Uygur) Maniheizm'i, Hazarlar Museviliği, Tuna Bulgarları ve Macarlar Hristiyanlığı, İtil Bulgarları İslamiyet'i kabul etti.
- Yazı: Kök Türkler 38 harfli Kök Türk (Orhun) alfabesini, Uygurlar Soğd kökenli Uygur alfabesini kullandı. Yazı, yazıtlar ve belgeler sayesinde gündelik hayatın izlerini bugüne taşıdı.
- Orhun Yazıtları: II. Kök Türk Devleti döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikildi. 1893'te Danimarkalı dil bilimci Wilhelm Thomsen tarafından okundu. Yazıtlarda kağanların halka seslenişi yer alır; nutuk ve siyasetname özelliği taşır.
- Yenisey Yazıtları: Kırgızlara ait mezar taşlarıdır.
| Destan | Ait olduğu topluluk |
|---|---|
| Alp Er Tunga, Şu | İskitler (Sakalar) |
| Oğuz Kağan | Hunlar |
| Bozkurt, Ergenekon | Kök Türkler |
| Türeyiş, Göç | Uygurlar |
| Manas | Kırgızlar |
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| MÖ 3. yüzyıl | Asya Hun Devleti; Mete Han dönemi |
| 375 | Kavimler Göçü'nün başlaması |
| MÖ 209 | Mete Han'ın düzenli orduyu kurması |
| 434 | Margos Antlaşması |
| 453 | Attila'nın ölümü |
| 552 | Kök Türk Devleti'nin kuruluşu |
| 582 | Kök Türk Devleti'nin ikiye ayrılması |
| 630–682 | Kök Türklerin Çin egemenliği altında kalması (639 Kürşat İhtilali) |
| 682 | II. Kök Türk (Kutluk) Devleti'nin kuruluşu |
| 742 | II. Kök Türk Devleti'nin yıkılması |
| 744 | Uygur Devleti'nin kuruluşu |
| 751 | Talas Savaşı |
| 840 | Uygur Devleti'nin Kırgızlar tarafından yıkılması |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- İlk teşkilatlı Türk devleti: Asya Hun Devleti
- İlk düzenli Türk ordusu (onlu sistem): Mete Han
- Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlet: Kök Türkler
- İlk Türk alfabesi: Kök Türk (Orhun) alfabesi
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti: Uygurlar
- Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı: Baga Tarkan (Türgiş)
- İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti: İtil Bulgarları
- Museviliği benimseyen tek Türk devleti: Hazarlar
- İstanbul'u kuşatan ilk Türk devleti: Avarlar
- Bir Türk devletinin Bizans ile yaptığı bilinen ilk antlaşma: Margos (434)
- Türklerin Anadolu'ya ilk akınları: Avrupa Hunları, Uldız Han dönemi
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Kut | Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılması. |
| Ülüş | Pay; Gök Tanrı'nın kağana verdiği iktisadi güç ve ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması anlayışı. |
| Budun | Boyların birleşmesiyle oluşan millet. |
| Töre | Yazısız hukuk kuralları; kağan da uymak zorundaydı. |
| Kurultay (Toy) | Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. |
| Yabgu | İkili teşkilatta ülkenin batısını yöneten, hanedandan gelen yönetici. |
| Tigin | Hükümdarın oğulları; şehzade. |
| Otağ | Hükümdar çadırı; taşınabilir konut ve egemenlik sembolü. |
| Kızıl Elma | Cihan hâkimiyeti ülküsünü simgeleyen hedef. |
| Balbal | Mezar başına dikilen, insan biçimli taş. |
| Kurgan | Ölülerin eşyalarıyla gömüldüğü mezar. |
Kendinizi deneyin
1. İlk Türk devletlerinde hükümdarın yönetme yetkisini Gök Tanrı'dan aldığına inanılmasını ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kut
2. İlk Türk devletlerinde ülkenin doğu ve batı olarak ikiye ayrılıp doğuyu kağanın, batıyı yabgunun yönetmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İkili teşkilat
3. Aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün sonuçlarından biri değildir?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İslamiyet'in Avrupa'da yayılması
4. Uygurlarda Maniheizm'in kabul edilmesinin sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Savaşçı özelliklerin zayıflaması
5. "Kağan da töreye uymak zorundadır." ifadesi ilk Türk devletleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hükümdarın da hukuk kurallarıyla sınırlandırıldığını
6. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İtil Bulgarları
7. Kök Türklerin İpek Yolu'na hâkim olmak için önce Sasanilerle, ardından Sasanilere karşı Bizans ile ittifak yapması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dış politikanın ekonomik çıkarlara göre şekillendiğini
Cevap anahtarı
1-B · 2-C · 3-D · 4-A · 5-D · 6-E · 7-A
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 3. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.