Bu bölümde neler var?
Karlofça'dan sonra Osmanlı Devleti kaybettiği toprakları geri almaya çalıştı; bunu başaramayınca diplomasiye ve Batı'dan örnek alınan yeniliklere yöneldi. Bu bölümde XVIII. yüzyılın savaşlarını ve antlaşmalarını, Lale Devri'ni, Küçük Kaynarca'yı, III. Selim'in Nizam-ı Cedid ıslahatlarını ve Napolyon'un Mısır'ı işgalini sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 3 soru çıktı: AYT Tarih-1'de 1, AYT Tarih-2'de 2. Az sorulan bir bölümdür.
- AYT Tarih-2'deki iki soru III. Selim döneminden: daimi elçiliklerin açılma amacı (2020) ve Nizam-ı Cedid ıslahatları (2024). 2026'da AYT Tarih-1'de Kırım'ın kaybı soruldu.
- Bu bölümde en çok dikkat edilmesi gereken konular: XVIII. yüzyıl ıslahatlarının ilk kez Batı'yı örnek alması, Küçük Kaynarca Antlaşması'nın maddeleri ve Osmanlı'nın denge siyasetine geçişi. Bu konular XIX. yüzyıl sorularında da karşınıza çıkar.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| III. Selim ve Nizam-ı Cedid | 2 | 2020 AYT-2 · 2024 AYT-2 |
| Küçük Kaynarca ve Kırım'ın kaybı | 1 | 2026 AYT-1 |
| Diğer savaşlar ve antlaşmalar, Lale Devri ve diğer ıslahatlar | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. Yüzyılın Genel Özellikleri
- Osmanlı yüzyılın başında Karlofça ile kaybettiği toprakları geri almaya çalıştı; 1718'den sonra bunun mümkün olmadığını görerek barış ve diplomasiyi öne çıkardı.
- Islahatlarda ilk kez Avrupa örnek alındı; yenilikler daha çok askerî ve teknik alanlarda yapıldı. Avrupa'dan uzmanlar getirildi, Avrupa'ya elçiler gönderildi.
- Rusya, Osmanlı'nın en büyük rakibi hâline geldi. Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ve Balkanlardaki Ortodoks halkı kışkırtması, sonraki yüzyılda Doğu Sorunu'na dönüşecekti.
2. III. Ahmet Dönemi ve Lale Devri
| Savaş ve antlaşma | Önemi |
|---|---|
| Prut Savaşı ve Prut Antlaşması (1711) | Karlofça'dan sonra Baltık'a yönelen Rusya'nın 1709 Poltava Savaşı'nda yendiği İsveç Kralı XII. Şarl Osmanlı'ya sığındı; Rusya'nın kralı geri istemesi üzerine savaş çıktı. Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki ordu Rusları kuşattı; 1700'de kaybedilen Azak Kalesi geri alındı ve Karadeniz yeniden Türk gölü oldu. Bu başarı, Karlofça'da kaybedilen yerleri geri alma umutlarını artırdı. |
| Pasarofça Antlaşması (1718) | Venedik baskısından bunalan Mora halkının yardım istemesi üzerine yapılan savaşta Mora geri alındı. Bunun üzerine Venedik ile ittifak kuran Avusturya, 1716 Petervaradin Savaşı'nda Osmanlı'yı yendi. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın barış istemesiyle imzalanan antlaşmayla Avusturya'ya Belgrat ve Semendire dahil Kuzey Sırbistan bırakıldı. Osmanlı, kaybedilen toprakları savaşla geri alma umudunu kaybetti ve Batı'ya karşı savunma siyasetine geçti; Lale Devri başladı. |
| İran Mukasenamesi / İstanbul Antlaşması (1724) | İran'daki Afgan ayaklanmalarından yararlanan Rusya İran topraklarına girince Osmanlı da Batı İran'ı aldı. Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanan antlaşmayla Osmanlı Gürcistan, Azerbaycan ve Şirvan'ı, Rusya Hazar kıyılarını aldı; ortak çıkara dayanan ilk Osmanlı-Rus anlaşması sayılır. İran bu durumu kabul etmeyip savaş açtı; 1732 Ahmet Paşa ve 1746 Kerden antlaşmaları imzalandı ve Kerden ile sınır yeniden Kasr-ı Şirin'deki duruma döndü. |
- Lale Devri (1718–1730): Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde barış ve yenilik yılları yaşandı. Osmanlı tarihinde Avrupa tarzındaki ilk yenileşme hareketleri bu dönemde başladı; "Lale Devri" adını ilk kez Yahya Kemal Beyatlı kullandı.
| Lale Devri yenilikleri |
|---|
| İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi Müslümanların kullandığı ilk Türk matbaasını kurdu; ilk basılan kitap bir sözlüktür (Vankulu Lügati, 1729). Osmanlı ülkesindeki ilk matbaayı ise 1493'te İstanbul'da Yahudiler kurmuştu. |
| Paris, Viyana ve Moskova'ya geçici elçiler gönderildi. Avrupa'ya gönderilen ilk elçi olan Paris elçisi Yirmisekiz Mehmet Çelebi gözlemlerini Sefaretname'de anlattı. |
| Çiçek aşısı uygulandı; Yeniçeri Ocağı'na bağlı ilk düzenli itfaiye örgütü (Tulumbacı Ocağı) kuruldu. |
| Kumaş, kâğıt ve çini (1725) atölyeleri açıldı; eserleri Türkçeye çevirmek için bir heyet kuruldu, Topkapı Sarayı'nda ve Yeni Cami'de halkın kullanımı için kütüphaneler açıldı. |
| Mimaride Batı etkisi görüldü; barok ve rokoko süsleme tarzları uygulandı (Sadabad Köşkü, III. Ahmet Çeşmesi). Minyatürden resme geçişin ilk örnekleri verildi (Levni). |
| Avrupa modası İstanbul'da etkili olmaya başladı; eğlenceler ve fener alayları büyük bir israf kültürü oluşturdu. |
- Lale Devri, İran'daki yenilgilerin de etkisiyle çıkan Patrona Halil İsyanı (1730) ile sona erdi.
3. I. Mahmut ve III. Mustafa Dönemleri
- I. Mahmut: Fransız asıllı Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) humbaracı ocağını düzenledi; Batı tarzındaki ilk teknik okul olan Hendesehane açıldı.
- Belgrat Antlaşması (1739): 1733'te Osmanlı topraklarını aralarında paylaşmak üzere ittifak kuran Avusturya ve Rusya'ya karşı 1736–1739'da savaşıldı ve iki devlete karşı da başarı kazanıldı. Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanan antlaşmayla Pasarofça'da kaybedilen Belgrat ve Semendire geri alındı. Bu, Osmanlı'nın Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşmadır. Arabuluculuğun karşılığı olarak Fransa'ya verilen kapitülasyonlar 1740'ta sürekli hâle getirildi.
- III. Mustafa: Belgrat'tan sonra uzun süre barış içinde geçen Osmanlı-Rus ilişkileri, Rusya'nın sınıra yeni kaleler yapması ve Lehistan'ın iç işlerine karışması üzerine bozuldu; Osmanlı 1768'de Rusya'ya savaş ilan etti. Savaş sırasında Mora'da isyan çıktı; Baltık'tan İngilizlerin yardımıyla Akdeniz'e gelen Rus donanması, İzmir yakınlarındaki Çeşme limanına çekilen Osmanlı donanmasını ani bir baskınla yaktı (1770). Rusya Çanakkale Boğazı'nı abluka altına aldı; İstanbul tehlikeye girdi. Bunun üzerine deniz subayı yetiştirmek için Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un temeli atıldı (Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın 1775'te düzenlediği Tersane Hendesehanesi, bugünkü Deniz Harp Okulu'nun temelidir); Fransız uzman Baron de Tott ile Sürat Topçuları ocağı kuruldu.
4. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)
1768–1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nı bitiren 28 maddelik bu antlaşma I. Abdülhamit döneminde imzalandı.
| Madde | Anlamı |
|---|---|
| Kırım bağımsız olacak; Kırım halkı dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalacak. | Türk-Müslüman nüfusun yaşadığı bir bölge ilk kez kaybedildi. Halifelik ilk kez siyasi bir amaçla kullanıldı. |
| Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoksların bazı dinî haklarının koruyuculuğunu üstlenecek; İstanbul'da elçi bulunduracak, istediği yerde konsolosluk açabilecek. | Rusya, Osmanlı'nın iç işlerine karışma fırsatı buldu; Balkanlardaki Slav ve Ortodoks halkı kışkırtmaya başladı. |
| Rus ticaret gemileri Karadeniz'de ve Boğazlarda serbestçe dolaşabilecek; Rusya'ya da kapitülasyonlar tanınacak. | Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği sona erdi. |
| Osmanlı, Rusya'ya 4,5 milyon ruble savaş tazminatı ödeyecek. | Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi. |
- Rusya, kendi adayını Kırım Hanı yaptırdığı Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779) ile Kırım'ı kendine bağladı ve 1783'te Kırım'ı topraklarına kattı. Osmanlı'nın Kırım'ı geri almak için açtığı savaşlar Avusturya ile Ziştovi (1791, son Osmanlı-Avusturya savaşı) ve Rusya ile Yaş (1792) antlaşmalarıyla sona erdi; Yaş Antlaşması ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi.
- I. Abdülhamit döneminde para sıkıntısını gidermek için esham adı verilen senetlerle ilk iç borçlanmaya gidildi.
5. III. Selim ve Nizam-ı Cedid (1789–1807)
III. Selim tahta çıktığında devlet ileri gelenlerinden devletin nasıl kurtarılacağına dair raporlar (layiha) istedi; bu raporlar doğrultusunda Nizam-ı Cedid (yeni düzen) adı verilen ıslahatları başlattı. Bu dönemde Batılı reformlar devlet politikası hâline geldi; savaşlardaki yenilgiler nedeniyle önceliği askerî alana verdi. Nizam-ı Cedid önce kurulan ordunun adıydı, sonra III. Selim'in bütün ıslahatlarına bu ad verildi.
| Alan | Yenilikler |
|---|---|
| Ordu | Avrupa tarzında eğitilen Nizam-ı Cedid ordusu kuruldu. Yeniçeri Ocağı kaldırılmadan bunun yanında yeni bir ordu oluşturuldu. |
| Maliye | Yeni ordunun giderlerini karşılamak için İrad-ı Cedid adlı ayrı bir hazine kuruldu. |
| Eğitim | Kara subayı yetiştirmek için Mühendishane-i Berri Hümayun (1795) açıldı; Fransızca okutulmaya başlandı. |
| Diplomasi | Londra, Viyana, Berlin ve Paris'te daimi (sürekli) elçilikler açıldı. |
- Daimi elçiliklerin açılma amaçları: Avrupa'daki siyasi gelişmeleri yakından izlemek, Avrupa devletleriyle ilişkileri düzenli yürütmek ve diplomasiyi devleti korumanın bir aracı olarak kullanmak. Elçiliklerde yetişen devlet adamları daha sonra yeniliklerin öncüsü oldu.
- Yeni kurulan Nizam-ı Cedid birlikleri, Mısır'ı işgal eden Napolyon'un kuvvetlerine karşı Akka savunmasında başarı gösterdi. Bu başarıdan sonra III. Selim taşrada da Nizam-ı Cedid birlikleri kurmak isteyince yeniçeriler ve köylüler tepki gösterdi.
- Nizam-ı Cedid, ıslahatlardan rahatsız olan yeniçeriler ve bazı ulema tarafından desteklenen Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) ile sona erdi; III. Selim tahttan inmeden önce kendi fermanıyla Nizam-ı Cedid birliklerini dağıttı, ardından tahttan indirildi.
6. Napolyon'un Mısır'ı İşgali (1798–1802)
- Fransa, İngiltere'nin Hindistan ile bağlantısını kesmek ve Akdeniz'de güçlenmek için Napolyon komutasında Mısır'ı işgal etti.
- Osmanlı, Fransa'yı tek başına Mısır'dan çıkaramayacağını anlayarak İngiltere ve Rusya ile ittifak kurdu. Bu, Osmanlı'nın denge siyasetine geçişinin ilk örneklerindendir.
- Napolyon'un Suriye'ye ilerleyişi Akka Kalesi önünde Cezzar Ahmet Paşa tarafından durduruldu (1799).
- Paris Antlaşması (1802) ile Mısır Osmanlı'ya geri verildi.
- Fransız ihtilalinin yaydığı milliyetçilik düşüncesi, XIX. yüzyılda Osmanlı'daki azınlık isyanlarının en önemli nedeni oldu.
7. XVIII. Yüzyıl Islahatlarının Özellikleri
| Özellik |
|---|
| İlk kez Batı örnek alındı; Avrupa'dan uzmanlar getirildi. |
| Islahatlar çoğunlukla askerî ve teknik alanlarda yapıldı. |
| Halkın desteği alınmadı; ıslahatlar padişaha ve yöneticilere bağlı kaldı. |
| Yeniçeriler ve bazı ulema yeniliklere karşı çıktı; ıslahatlar isyanlarla kesintiye uğradı (Patrona Halil, Kabakçı Mustafa). |
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1711 | Prut Antlaşması |
| 1716 | Petervaradin Savaşı |
| 1718 | Pasarofça Antlaşması; Lale Devri'nin başlaması |
| 1724 | İran Mukasenamesi |
| 1727 | İlk Türk matbaası |
| 1730 | Patrona Halil İsyanı |
| 1739 | Belgrat Antlaşması |
| 1740 | Kapitülasyonların sürekli hâle getirilmesi |
| 1770 | Çeşme Baskını |
| 1774 | Küçük Kaynarca Antlaşması |
| 1779 | Aynalıkavak Tenkihnamesi |
| 1783 | Kırım'ın Rusya'ya katılması |
| 1789 | III. Selim'in tahta çıkması; Fransız İhtilali |
| 1792 | Yaş Antlaşması |
| 1793 | İlk daimi elçiliğin Londra'da açılması |
| 1798 | Napolyon'un Mısır'ı işgali |
| 1807 | Kabakçı Mustafa İsyanı |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- İlk Türk matbaası: İbrahim Müteferrika (Lale Devri)
- Avrupa'ya gönderilen ilk geçici elçiler: Lale Devri
- Batı'da son kazançlı antlaşma: Belgrat (1739)
- İlk kez savaş tazminatı ödenmesi: Küçük Kaynarca (1774)
- Halifeliğin ilk kez siyasi amaçla kullanılması: Küçük Kaynarca (1774)
- İlk iç borçlanma: Esham (I. Abdülhamit)
- İlk daimi elçilikler: III. Selim (Londra, 1793)
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Lale Devri | 1718–1730 arasında barış ve Batı'ya açılma yılları. |
| Sefaretname | Elçilerin gittikleri ülkelerdeki gözlemlerini anlattığı rapor. |
| Layiha | III. Selim'e sunulan ıslahat raporları. |
| Nizam-ı Cedid | III. Selim'in "yeni düzen" adı verilen ıslahatları ve kurduğu yeni ordu. |
| İrad-ı Cedid | Nizam-ı Cedid için kurulan ayrı hazine. |
| Daimi elçilik | Bir ülkede sürekli bulunan elçilik. |
| Denge siyaseti | Büyük devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanarak devleti koruma politikası. |
| Esham | Devletin halktan borç almak için çıkardığı senetler. |
Kendinizi deneyin
1. Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde yapılan yeniliklerden biri değildir?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Nizam-ı Cedid ordusunun kurulması
2. Osmanlı Devleti'nin Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Belgrat
3. Küçük Kaynarca Antlaşması'nda Kırım halkının dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalmasının kabul edilmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Halifeliğin ilk kez siyasi bir amaçla kullanıldığını
4. III. Selim döneminde Avrupa başkentlerinde daimi elçilikler açılmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Avrupa'daki gelişmeleri yakından izlemek ve diplomasiyi etkin kullanmak
5. Nizam-ı Cedid ordusunun giderlerini karşılamak için kurulan hazine aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İrad-ı Cedid
6. Osmanlı Devleti'nin Napolyon'un Mısır'ı işgaline karşı İngiltere ve Rusya ile ittifak kurması aşağıdakilerden hangisinin örneğidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Denge siyaseti
Cevap anahtarı
1-D · 2-B · 3-A · 4-B · 5-C · 6-C
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 11. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.