Bu bölümde neler var?
Millî Mücadele kazanıldıktan sonra Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları, devleti ve toplumu yeniden kurmaya yöneldi. Bu bölümde saltanatın kaldırılmasından Atatürk'ün ölümüne kadar siyaset, hukuk, eğitim, toplum ve ekonomi alanlarında yapılan inkılapları, bu inkılapların dayandığı Atatürk ilkelerini ve Atatürk dönemi dış politikasını sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2026 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2026 arasındaki dokuz YKS'de bu bölümden 18 soru çıktı: 3'ü TYT'de, 7'si AYT Tarih-1'de, 8'i AYT Tarih-2'de.
- AYT Tarih-1'in 34. sorusu 2018, 2019, 2020, 2021, 2024, 2025 ve 2026'da bu bölümden geldi. AYT Tarih-2'de ise 9., 10. ve 11. sorular sık sık bu bölümden.
- En çok soru, eğitim ve toplum alanındaki inkılaplardan geldi (Tevhid-i Tedrisat, Soyadı Kanunu, kadınlara siyasi haklar, Umumi Hıfzıssıhha Kanunu).
- Bu bölümün en önemli becerisi, bir inkılabı ilgili olduğu Atatürk ilkesiyle eşleştirebilmektir. Sorular çoğu zaman "Bu gelişme hangi ilkeyle doğrudan ilgilidir?" ya da "Hangi eşleştirme yanlıştır?" diye sorar.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Eğitim ve toplum alanındaki inkılaplar | 5 | 2018 TYT · 2019 AYT-2 · 2021 AYT-2 · 2022 TYT · 2024 AYT-1 |
| Siyasi inkılaplar | 4 | 2018 AYT-2 · 2020 AYT-1 · 2021 AYT-1 · 2026 AYT-1 |
| Ekonomi | 3 | 2018 AYT-1 · 2021 AYT-2 · 2024 AYT-2 |
| Atatürk ilkeleri | 2 | 2019 TYT · 2020 AYT-2 |
| Dış politika (Hatay, Montrö) | 2 | 2025 AYT-1 · 2026 AYT-2 |
| Çok partili hayata geçiş denemeleri | 1 | 2019 AYT-1 |
| İnkılapların kronolojisi (Onuncu Yıl Nutku) | 1 | 2025 AYT-2 |
1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
- Mudanya Ateşkesi'nden sonra İtilaf Devletleri, Lozan'daki barış konferansına TBMM ile birlikte İstanbul Hükümeti'ni de çağırdı. Amaçları Türk tarafında ikilik yaratmaktı.
- TBMM, 1 Kasım 1922'de önce saltanat ile halifeliği birbirinden ayıran, ardından saltanatı kaldıran kanunu kabul etti. Kanuna göre Türk milleti, İstanbul'daki şahıs egemenliğine dayanan yönetimi 16 Mart 1920'den (İstanbul'un resmen işgali) itibaren sona ermiş saymıştı. Halifelik ise Osmanlı hanedanında bırakıldı.
- Osmanlı hükümeti istifa etti; VI. Mehmet (Vahdettin) bir İngiliz gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı. TBMM, Abdülmecit Efendi'yi yalnızca halife olarak seçti.
- Önemi: Osmanlı Devleti hukuken sona erdi. Lozan'da Türkiye'yi temsil edecek tek meşru hükümet TBMM oldu. Millî egemenlik önündeki en büyük engel kalktı. Cumhuriyetçilik, halkçılık ve laiklik ilkeleriyle ilgilidir (din ve devlet işlerinin ayrılmasının ilk adımı).
2. Ankara'nın Başkent Olması ve Cumhuriyetin İlanı (1923)
- I. ve II. Meclis: İşgalcilere karşı mücadele ve meclis içindeki muhalefetle yıpranan I. TBMM'nin yerine Mustafa Kemal 1 Nisan 1923'te seçim yapılmasını istedi; seçimlerden sonra II. Meclis 11 Ağustos 1923'te göreve başladı. I. Meclis Millî Mücadele'yi yürütüp saltanatı kaldırdı; II. Meclis ise inkılapları gerçekleştirdi.
- 13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu. Lozan'dan sonra İstanbul'un TBMM'ye bırakılmasıyla İstanbul'un yeniden başkent olması tartışılmıştı; İsmet Paşa ve arkadaşlarının önerisiyle Millî Mücadele'ye ev sahipliği yapan Ankara başkent yapıldı. Ankara, ülkenin ortasında, savunmaya elverişli bir yerdeydi.
- 1923 sonbaharında hükümet bunalımı yaşandı: Meclis hükümeti sisteminde bakanların meclis tarafından tek tek seçilmesi, yeni hükümetin kurulmasını zorlaştırıyordu. Ayrıca devletin rejiminin adı belli değildi ve devlet başkanının kim olduğu açık değildi.
- 29 Ekim 1923'te Mustafa Kemal'in önerisiyle anayasada değişiklik yapıldı ve cumhuriyet ilan edildi. Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi; İsmet Paşa (İnönü) ilk başbakan, Ali Fethi Bey (Okyar) de cumhuriyetin ilanından sonraki ilk meclis başkanı oldu.
- Önemi: Devletin rejiminin adı konuldu, hükümet bunalımı çözüldü, devlet başkanlığı sorunu ortadan kalktı. Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçildi. Cumhuriyetçilik ilkesiyle doğrudan ilgilidir.
3. 3 Mart 1924 Kanunları
| Kanun | Sonucu |
|---|---|
| Halifeliğin kaldırılması | Halife Abdülmecit Efendi'nin devlet başkanı gibi davranması ve halifelik kurumunun laik devlet anlayışıyla bağdaşmaması üzerine kaldırıldı. Son halife ve Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarıldı. Devlet yönetimi dinî bir kurumun etkisinden kurtuldu (laiklik). |
| Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılması | Din işleri için Diyanet İşleri Başkanlığı, vakıflar için Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu. Din işleri hükümetin dışına çıkarıldı. |
| Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti'nin kaldırılması | Genelkurmay Başkanlığı hükümetin dışına çıkarıldı; ordu siyasetten uzaklaştırıldı. 1924 sonunda asker milletvekillerinden ya askerliği ya da milletvekilliğini seçmeleri istendi. |
| Tevhid-i Tedrisat Kanunu | Yerli ve yabancı bütün okullar Maarif Vekâleti'ne (Millî Eğitim Bakanlığı) bağlandı; medreseler kapatılarak yerine imam hatip okulları ve İlahiyat Fakültesi açıldı. Eğitim birliği sağlandı. |
4. 1924 Anayasası ve Değişiklikleri
- 1921 Anayasası olağanüstü dönemde hazırlanmış bir çerçeve anayasaydı; devletin adı ve rejimi belli değildi. Cumhuriyetin ilanıyla rejimin ve devletin adı konunca yeni bir anayasaya ihtiyaç doğdu.
- II. TBMM döneminde 20 Nisan 1924'te kabul edildi; 1961'e kadar yürürlükte kaldı. Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Yasama yetkisi TBMM'de, yürütme yetkisi TBMM adına cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulundadır (güçler birliği ile güçler ayrılığı arasında karma bir sistem). Cumhurbaşkanını TBMM seçer.
| Değişiklik | İçeriği |
|---|---|
| 1928 | "Devletin dini İslam'dır" ifadesi anayasadan çıkarıldı (laiklik). |
| 1934 | Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. |
| 1937 | Altı ilke (cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık) anayasaya girdi. |
5. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri
| Parti | Özellikleri |
|---|---|
| Cumhuriyet Halk Fırkası (1923) | Mustafa Kemal'in Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu'nu partileştirerek 9 Eylül 1923'te kurduğu Halk Fırkası'dır; 10 Kasım 1924'te adı Cumhuriyet Halk Fırkası oldu. Cumhuriyet tarihinin ilk partisi olarak 1950'ye kadar ülkeyi tek başına yönetti. |
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924) | Kâzım Karabekir başkanlığında Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay ve Refet Bele gibi Millî Mücadele komutanlarınca kuruldu; cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisidir. Kurucularının aynı zamanda asker olması nedeniyle ordunun siyasete karışmasını önlemek için iki görevi birlikte yürütenlerin birini seçmesini öngören bir kanun çıkarıldı. Liberal ekonomiyi ve yerinden yönetimi savundu; "Dinî düşünce ve inançlara saygılıyız" sloganı nedeniyle saltanat ve halifeliğin kaldırılmasına karşı olanların toplandığı bir yer hâline geldi. Şeyh Sait İsyanı'yla (1925) ilişkili olduğu gerekçesiyle 5 Haziran 1925'te kapatıldı. |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930) | Mecliste tek partinin bulunmasının demokrasiye uygun olmaması, hükümetin denetlenememesi ve 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nı aşmak için yeni fikirlere ihtiyaç duyulması üzerine Atatürk'ün isteğiyle Ali Fethi Okyar tarafından kuruldu; Türkiye'nin üçüncü siyasi partisidir. Liberal ekonomiyi savundu, kadınların siyasi haklardan yararlanmasını istedi. Kısa sürede rejim ve inkılap karşıtlarının toplandığı bir merkez hâline gelince Fethi Bey 17 Kasım 1930'da partiyi kendisi kapattı. |
- Atatürk'e suikast girişimi (1926): Atatürk'e İzmir ziyareti sırasında suikast yapılması planlandı; plan suikastçıları kaçıracak kayıkçının valiye haber vermesiyle ortaya çıktı ve suikastçılar yakalandı. Atatürk bu girişimden sonra "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır. Fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır." dedi.
- Menemen Olayı (23 Aralık 1930): Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapanmasından kısa süre sonra Menemen'de Derviş Mehmet önderliğinde "Din elden gidiyor" sloganıyla çıkan ayaklanmadır. Halkı durdurmak isteyen yedek subay Kubilay ile bekçiler Hasan ve Şevki şehit edildi. Bu olaydan sonra toplumun çok partili hayata henüz hazır olmadığı düşünülerek yeni parti kurma girişimleri ertelendi ve inkılapları korumak için yeni önlemler alındı.
- Önemi: Bu denemeler, Atatürk'ün demokrasi ve millî iradeyi esas alan anlayışını gösterir (cumhuriyetçilik ve halkçılık). Ancak rejim karşıtlarının muhalefet partilerini kullanması yüzünden denemeler başarısız oldu; çok partili hayata kalıcı olarak 1946'da geçildi.
- Şeyh Sait İsyanı (1925) sonrasında Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu. Takrir-i Sükûn bir inkılap değil, inkılapları ve rejimi korumak için çıkarılan olağanüstü bir kanundur.
6. Hukuk Alanında İnkılaplar
- Hukuk alanında ilk önemli gelişme, 1925'te hukukçu yetiştirmek için Ankara'da Hukuk Mektebi'nin açılmasıdır.
- Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926): Kişilerin birbiriyle ilişkilerini, aile, eşya, borçlar ve miras hukukunu düzenler. Yeni bir kanun yapmak zaman alacağı için demokratik, pratik ve dönemin en yeni medeni kanunu olan İsviçre Medeni Kanunu uyarlandı. Vatandaşlara kanun önünde her alanda eşitlik getirildi; tek eşle evlilik ve resmî nikâh zorunlu oldu; kadınlara boşanma, mirastan eşit pay alma, istediği işe girebilme gibi haklar tanındı. Mecelle kaldırılarak hukuk birliği sağlandı; gayrimüslimler Lozan'da tanınan aile hukuku ayrıcalıklarından vazgeçti ve Patrikhanenin hukuki yetkileri ortadan kalktı (laiklik, halkçılık, inkılapçılık).
- Ceza Kanunu (İtalya), Borçlar Kanunu (İsviçre), Ticaret Kanunu (Almanya) da Batı'dan uyarlandı. Şer'iye mahkemeleri kapatıldı; hukuk birliği sağlandı.
7. Eğitim ve Kültür Alanında İnkılaplar
- 1921 Maarif Kongresi: Sakarya Savaşı'na hazırlanılan günlerde bile Mustafa Kemal'in cepheden gelerek açtığı bu kongre, millî bir eğitim programı hazırlanmasına verdiği önemi gösterir.
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924): Medrese, mektep ve yabancı okullar şeklinde dağınık olan eğitim tek çatı altında toplandı. Ortak, millî, laik ve çağdaş bir eğitim sistemi kuruldu; karma eğitime geçildi, ilköğretim zorunlu ve parasız yapıldı. Azınlık ve yabancı okullarda dinî ve siyasi propaganda yasaklandı; bu okullarda Türkçe, tarih ve coğrafya derslerinin Türk öğretmenlerce Türkçe okutulması istendi (Fransa itiraz etti, ancak Türkiye'nin bunun bir iç mesele olduğunu belirtmesi üzerine geri adım attı). Bu düzenlemelerden sonra birçok yabancı okul Türkiye'den ayrıldı (laiklik, milliyetçilik, halkçılık).
- Harf İnkılabı (1 Kasım 1928): Latin harflerine dayanan yeni Türk alfabesi kabul edildi. Konuşma dili ile yazı dili arasında birlik sağlandı, okuma yazma oranı arttı, Batı ile yakınlaşma hızlandı. 20 Mayıs 1928'de uluslararası rakamlar kabul edilmişti. Yetişkinler için 1 Ocak 1929'da Millet Mektepleri açıldı; Atatürk'e 24 Kasım 1928'de "Millet Mektepleri Başöğretmeni" unvanı verildi.
- Türk Tarih Kurumu (15 Nisan 1931): Türklerin dünya medeniyetine katkılarını araştırmak, Avrupa'da Türkler hakkındaki olumsuz düşünceleri ortadan kaldırmak, millî birlik ve beraberliği güçlendirmek ve bilimsel kaynaklara dayalı Türk ve Türkiye tarihi yazmak amacıyla kuruldu.
- Türk Dil Kurumu (12 Temmuz 1932): Türk dilinin kökenlerini tespit etmek, aydın dili ile halk dili arasındaki farkı kaldırmak, Türkçeyi yabancı dillerin etkisinden kurtarmak ve Türkçenin uluslararası değerini artırmak amacıyla kuruldu (milliyetçilik).
- Üniversite reformu (1933): İsviçreli bilim insanı Albert Malche'nin raporu doğrultusunda yükseköğretimde reform yapıldı; Darülfünun kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu ve farklı alanlarda yükseköğretim kurumları açıldı.
- Halkı kültür ve sanat alanında eğitmek için Halkevleri (1932) açıldı.
- Güzel sanatlar ve spor: 1924'te Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası kuruldu ve Musiki Muallim Mektebi açıldı; 1934'te Millî Musiki ve Temsil Akademisi kuruldu. Resim, heykel ve opera gibi alanlarda gelişmeler yaşandı. Beden eğitimi dersleri okullarda yaygınlaştırıldı, beden eğitimi öğretmeni yetiştirmek için yükseköğretim kurumu açıldı, spor eğitimi için yurt dışına öğrenciler gönderildi.
8. Toplumsal Hayatta İnkılaplar
| İnkılap | Tarih | Açıklama |
|---|---|---|
| Şapka Kanunu | 25 Kasım 1925 | Kıyafette Batılı görünüm benimsendi; devlet memurlarına belli bir kıyafet ve şapka zorunluluğu getirildi. 1934'te din adamlarının ibadet yerleri ve dinî törenler dışında dinî kıyafet giymeleri yasaklandı. |
| Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması | 30 Kasım 1925 | Şeyhlik, dervişlik, müritlik gibi unvanlar ve bu kişilerin dinî kıyafetleri yasaklandı; toplumsal hayat dinî kurumların etkisinden kurtarıldı (laiklik). Eyüp Sultan, Mevlana, Fatih ve Yavuz gibi Türk-İslam büyüklerinin türbeleri kapatılmadı. |
| Uluslararası takvim ve saat | 26 Aralık 1925 (1 Ocak 1926'dan itibaren) | Hicri ve Rumi takvim yerine miladi takvim ve uluslararası saat kabul edildi; Batılı devletlerle ekonomik ve siyasi ilişkiler kolaylaştı. |
| Ölçüler Kanunu | 1931 | Metre, kilogram, litre gibi uluslararası ölçü birimleri kabul edildi. |
| Soyadı Kanunu | 21 Haziran 1934 | Herkesin bir soyadı alması zorunlu oldu; resmî ilişkilerdeki karışıklıklar giderildi. Ağa, hacı, hafız, molla, efendi, bey, paşa, hanım gibi lakap ve unvanlar kaldırıldı. Mustafa Kemal'e 24 Kasım 1934'te TBMM tarafından "Atatürk" soyadı verildi ve bu soyadının başkası tarafından kullanılması yasaklandı. |
| Hafta tatili | 1935 | Hafta tatili cumadan pazara alındı. |
- Soyadı Kanunu, toplumda ayrıcalık bildiren unvanları kaldırarak eşitliği sağladığı için halkçılık ilkesiyle doğrudan ilgilidir; nüfus ve askerlik işlerinde düzen de sağladı.
Kadınlara siyasi haklar
| Tarih | Hak |
|---|---|
| 1930 | Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme |
| 1933 | Muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerinde seçme ve seçilme |
| 1934 | Milletvekili seçme ve seçilme |
| 1935 | İlk kez kadın milletvekilleri TBMM'ye girdi. |
- Türk kadınları, siyasi haklarını birçok Avrupa ülkesindeki kadınlardan daha önce elde etti. Bu gelişme cumhuriyetçilik, halkçılık ve inkılapçılık ilkeleriyle ilgilidir.
Sağlık alanı
- Salgın hastalıklarla mücadele edildi; 1928'de bulaşıcı hastalıklarla mücadele için Ankara'da Hıfzıssıhha Enstitüsü kuruldu. Sağlık personeli yetiştiren okullar ve numune hastaneleri açıldı; yerli serum ve aşılar üretilmeye başlandı. Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti 1923'te Türkiye Hilal-i Ahmer Cemiyeti, 1935'te Türkiye Kızılay Cemiyeti adını aldı.
- Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (1930) ile halk sağlığının korunması devletin görevi sayıldı. Bu kanun, devletin vatandaşın sağlığını gözeten sosyal devlet anlayışını gösterir.
9. Ekonomi Alanında Gelişmeler
İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat–4 Mart 1923)
- Lozan görüşmelerinin kesildiği günlerde Kâzım Karabekir Paşa başkanlığında toplandı; çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerinden oluşan 1135 kişi katıldı. Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı) kabul edildi; bağımsız ve millî ekonominin temelleri atıldı.
- Alınan kararlar: Yerli malı kullanılması, yerli sanayinin korunması, hammaddesi ülkede bulunan ürünlerin sanayisinin kurulması, aşar vergisi ve Reji İdaresi'nin kaldırılması, işçi haklarının düzenlenmesi, yabancıların elindeki işletmelerin millîleştirilmesi, millî bankaların kurulması, toprak reformu, demiryolu ulaşımının geliştirilmesi, koruyucu gümrük tarifelerinin kabulü ve tekellere karşı çıkılması. Ekonomide karma (özel sektör ağırlıklı, devlet destekli) bir yol benimsendi; kararlar ileride uygulandı.
- Önemi: Siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla tamamlanması gerektiği anlayışını gösterir. Kongre aynı zamanda Lozan'daki Türk heyetinin elini güçlendiren bir mesajdı: Türkiye kapitülasyonları kabul etmeyecekti.
1923–1929: Özel girişimin desteklendiği dönem
| Gelişme | Tarih |
|---|---|
| Tüccarlara kredi sağlamak için Türkiye İş Bankası kuruldu; Ziraat Bankası çiftçiye kredi veren bir bankaya dönüştürüldü. | 1924 |
| Aşar vergisi kaldırıldı; köylünün üzerindeki ağır vergi yükü kalktı. Sanayi ve Maadin Bankası kuruldu. | 1925 |
| Kabotaj Kanunu: Türk kara sularında taşımacılık hakkı yalnızca Türk gemilerine verildi. | 1926 |
| Teşvik-i Sanayi Kanunu: Fabrika kuranlara arazi, vergi muafiyeti ve kolaylıklar sağlandı. | 1927 |
| Yabancı şirketlerin elindeki demiryolları satın alınarak devletleştirilmeye başlandı (1929'da Adana-Mersin demiryolu Fransız şirketinden satın alındı). | 1928'den itibaren |
- Tarımda: Aşar ve Reji İdaresi kaldırıldı, toprak reformu yapıldı, Tarım Kredi Kooperatifleri ve numune çiftlikleri kuruldu, tarım okulları açıldı, yabancı uzmanlar getirildi ve öğrenciler yurt dışına gönderildi.
1929 sonrası: Devletçilik
- 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, özel sermayenin yetersizliği ve Lozan'daki gümrük sınırlamalarının 1929'da sona ermesiyle devlet, ekonomide yatırımcı olarak öne çıktı. Bu anlayışa devletçilik denir.
- 1929 bunalımı ve Türkiye: ABD'de başlayıp bütün dünyaya yayılan bunalım karşısında Avrupalı devletler korumacılığa yöneldi, dünya ticareti ve uluslararası sermaye hareketleri geriledi; Türkiye de bunalımdan ciddi biçimde etkilendi. Alınan önlemler: devletçiliğin benimsenmesi, I. Beş Yıllık Sanayi Planı, Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'nin kurulması, Türk Parasını Koruma Kanunu (1930) ve dış ticarette kliring sisteminin uygulanması.
- Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (1930) kuruldu. I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934–1938) uygulandı; Sümerbank (1933), Halkbank (1933), Etibank (1935) ve Denizbank (1937) kuruldu, Maden Tetkik Arama Enstitüsü açıldı; dokuma, şeker, çimento ve kâğıt fabrikaları açıldı. Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın temeli atıldı. 1936'da hazırlıklarına başlanan II. Beş Yıllık Sanayi Planı, II. Dünya Savaşı'nın başlaması üzerine uygulanamadı.
- Atatürk devletçiliği, özel girişimi yok saymaz; özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin yatırım yapmasını öngörür.
10. Atatürk İlkeleri
Altı ilke 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası programına girdi, 1937'de anayasaya eklendi. Türk inkılabı, Türk milletini akıl ve bilimin rehberliğinde çağdaş devletler seviyesine çıkarmayı amaçladı; inkılapların fikrî altyapısını bu ilkeler oluşturdu. İlkelerden cumhuriyetçilik ve laiklik siyasi, devletçilik ekonomik; inkılapçılık, milliyetçilik ve halkçılık sosyal alanlarla ilgilidir.
| İlke | Anlamı | Doğrudan ilgili bazı inkılaplar |
|---|---|---|
| Cumhuriyetçilik | Yönetimde millî egemenliğin ve halkın kendi kendini yönetmesinin esas alınması | Saltanatın kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, çok partili hayat denemeleri, kadınlara siyasi haklar |
| Milliyetçilik | Dil, kültür ve ülkü birliğine dayanan, birleştirici ve barışçı bir millet anlayışı | Tevhid-i Tedrisat, Türk Tarih ve Türk Dil kurumları, Kabotaj Kanunu, Harf İnkılabı |
| Halkçılık | Ayrıcalıkların kaldırılması, kanun önünde eşitlik ve devletin halk için çalışması | Soyadı Kanunu, aşarın kaldırılması, Medeni Kanun, Millet Mektepleri |
| Devletçilik | Özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye girmesi | Beş Yıllık Sanayi Planı, Sümerbank, Etibank, Merkez Bankası |
| Laiklik | Din ve devlet işlerinin ayrılması, din ve vicdan özgürlüğü | Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, tekke ve zaviyelerin kapatılması, 1928 anayasa değişikliği |
| İnkılapçılık | Yapılan inkılapları korumak ve toplumu çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmak için yenilikleri sürdürmek | Bütün inkılaplar |
- İlkelerle ilgili kavramlar: Cumhuriyetçilik (millî irade, seçim, meclis, çok partili rejim, seçme ve seçilme hakkı), milliyetçilik (millî benlik, millî bilinç, millî kültür, ortak dil ve tarih), halkçılık (topluma hizmet, sosyal devlet, sınıf ayrımının reddi, sosyal adalet, kanun önünde eşitlik), devletçilik (karma ekonomi, devlet bankaları ve fabrikaları), laiklik (din ve vicdan özgürlüğü, akılcılık ve bilimsellik), inkılapçılık (yenilik, değişim, dinamik yapı).
- Türkiye Cumhuriyeti'nin temelleri millî tarih, millî dil, millî kültür, millî birlik ve beraberlik, demokrasi, laiklik ve çağdaşlaşmadır. Atatürkçü düşünce sistemi Türk milletinin çağdaş devletler seviyesine yükselmesini hedefler, millet egemenliğini savunur, akıl ve bilime önem verir, millî kimlik ve kültürün korunup geliştirilmesine çalışır.
- Atatürk milliyetçiliği, ırk ya da din birliğine değil ortak dil, kültür, tarih ve ülkü birliğine dayanır. Birleştirici ve bütünleştiricidir; başka milletlerin haklarına saygılı, barışçı ve insancıldır. Bu yönüyle saldırgan, ırkçı milliyetçilik anlayışlarından ayrılır.
Onuncu Yıl Nutku (29 Ekim 1933)
Atatürk, cumhuriyetin onuncu yılında yaptığı konuşmada on yılda yapılanları özetledi ve hedefini, Türk milletini çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkarmak olarak açıkladı. Bu nutuktan yola çıkan sorular, söz edilen gelişmelerin sırasını bilmeyi gerektirir. Bu yüzden aşağıdaki kronoloji tablosunu iyi öğrenin.
11. Atatürk Dönemi Dış Politikası
Atatürk dönemi dış politikasının temel ilkesi "Yurtta sulh, cihanda sulh" (yurtta barış, dünyada barış) sözüyle özetlenir: Tam bağımsızlık, barışçılık, gerçekçilik ve uluslararası hukuka saygı.
| Konu | Gelişme |
|---|---|
| Musul sorunu | Lozan'da dokuz ay içinde Türkiye ile İngiltere arasındaki ikili görüşmelere bırakılmıştı; İngiltere, Hakkari'nin nüfusunun çoğunun Nasturi olduğunu ileri sürerek bu bölgenin de Irak'a verilmesini isteyince sorun Milletler Cemiyeti'ne götürüldü. İngiltere, Türkiye'nin dikkatini dağıtmak için Şeyh Sait İsyanı'nı destekledi. Milletler Cemiyeti Musul'u Irak'a bıraktı. 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Misak-ı Millî'den taviz verilerek Musul Irak'ta kaldı; Musul petrol gelirlerinin yüzde 10'u 25 yıl süreyle Türkiye'ye verilecekti. |
| Nüfus mübadelesi | Yunanistan, İstanbul'da daha fazla Rum bırakmak için Mondros'tan önce İstanbul'a gelen her Rum'u "yerleşik" saymak, Batı Trakya Türklerini ise mübadeleye tabi tutmak istedi; sorun Milletler Cemiyeti'nde de çözülemedi. 10 Haziran 1930 Ankara Antlaşması ile İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türklerinin hepsi yerleşik sayıldı. 1930'da Yunan Başbakanı Venizelos'un Türkiye'yi, 1931'de İsmet İnönü'nün Yunanistan'ı ziyaretinden sonra iki ülke arasında 1954'e kadar sürecek bir dostluk dönemi başladı; Venizelos 1934'te Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterdi. |
| Patrikhane meselesi | Türkiye, mübadeleye tabi olan Konstantinos Arapoğlu'nun 1924'te patrik seçilmesine itiraz etti; konunun bir iç sorun olduğunu belirtmesi üzerine mübadeleye tabi olmayan bir patrik seçilerek sorun çözüldü. |
| Dış borçlar (Fransa) | Osmanlı'nın en çok borçlandığı ülke Fransa'ydı. Borçların ödenmesi 13 Haziran 1928'deki antlaşmayla bir sisteme bağlandı; Osmanlı'dan kalan borçların son taksidi 1954'te ödendi. |
| Yabancı okullar (Fransa) | Fransa, Tevhid-i Tedrisat'la getirilen düzenlemelere itiraz etti; Türkiye'nin konunun iç mesele olduğunu belirtmesi üzerine geri adım attı. |
| Sovyetler Birliği | Moskova Antlaşması'yla başlayan yakınlaşma, Türkiye'nin 1930'dan itibaren Batılı devletlerle yakınlaşmasıyla zayıfladı. |
| Milletler Cemiyeti | Yunanistan ve İspanya'nın önerisiyle davet edilen Türkiye, dünya barışına verdiği önemin göstergesi olarak 18 Temmuz 1932'de üye oldu. |
| Balkan Antantı | İtalya ve Almanya'daki faşist ve Nazi rejimlerinin saldırgan politikaları üzerine 1934'te Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalandı; Balkanlarda barışı korumak amaçlandı. "Büyük Bulgaristan" hayaliyle yayılmacı politika izleyen Bulgaristan ve İtalya'nın baskısı altındaki Arnavutluk katılmadı. |
| Montrö Boğazlar Sözleşmesi | İtalya'nın Habeşistan'a, Japonya'nın Mançurya'ya saldırması üzerine Türkiye Boğazlar konusunda harekete geçti. 20 Temmuz 1936'da imzalandı. Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, Boğazlar üzerindeki tam egemenlik Türkiye'ye geçti ve Türkiye Boğazlar'a asker yerleştirebildi. Ticaret gemilerinin geçişi serbest, savaş gemilerinin geçişi bazı kısıtlamalara bağlı oldu. Lozan'dan kalan önemli bir sorun çözüldü. |
| Sadabat Paktı | İtalya'nın Habeşistan'ı işgal etmesi ve doğu ülkelerini hedef alan yayılmacı siyaseti üzerine 1937'de Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı; Orta Doğu'da barış amaçlandı. Türkiye ile Hatay, Irak ile toprak sorunu olan Suriye katılmadı. |
| Hatay sorunu | Fransa'nın 1936'da Suriye'den çekilme kararı alması üzerine Türkiye, Milletler Cemiyeti'ne başvurarak Hatay'ın geleceğine Hataylıların karar vermesini istedi. Hatay'a önce özel bir statü verildi (1937), ardından 2 Eylül 1938'de Hatay Devleti kuruldu. Hatay Meclisi'nin katılma kararıyla Hatay 23 Temmuz 1939'da Türkiye'ye katıldı. Atatürk, Hatay'ın Türkiye'ye katıldığını göremeden 10 Kasım 1938'de öldü. |
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1 Kasım 1922 | Saltanatın kaldırılması |
| 17 Şubat 1923 | İzmir İktisat Kongresi |
| 11 Ağustos 1923 | II. TBMM'nin göreve başlaması |
| 9 Eylül 1923 | Halk Fırkası'nın kuruluşu |
| 13 Ekim 1923 | Ankara'nın başkent olması |
| 29 Ekim 1923 | Cumhuriyetin ilanı |
| 3 Mart 1924 | Halifeliğin kaldırılması; Tevhid-i Tedrisat; Şer'iye ve Evkaf ile Erkân-ı Harbiye vekâletlerinin kaldırılması |
| 1924 | 1924 Anayasası; Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası |
| 1925 | Şeyh Sait İsyanı; Takrir-i Sükûn Kanunu; aşarın kaldırılması; Şapka Kanunu; tekke ve zaviyelerin kapatılması |
| 1926 | Türk Medeni Kanunu; uluslararası takvim ve saatin uygulanmaya başlaması; Kabotaj Kanunu; Musul'la ilgili Ankara Antlaşması; İzmir suikast girişimi |
| 1927 | Teşvik-i Sanayi Kanunu; Nutuk'un okunması |
| 1928 | "Devletin dini İslam'dır" ifadesinin anayasadan çıkarılması; Harf İnkılabı |
| 1930 | Serbest Cumhuriyet Fırkası; Menemen Olayı; Merkez Bankası; Türk Parasını Koruma Kanunu; Umumi Hıfzıssıhha Kanunu; kadınlara belediye seçimlerinde hak; Yunanistan ile Ankara Antlaşması |
| 1931 | Ölçüler Kanunu; Türk Tarih Kurumu |
| 1932 | Türk Dil Kurumu; Halkevleri; Milletler Cemiyeti üyeliği |
| 1933 | Üniversite reformu; Sümerbank; Onuncu Yıl Nutku |
| 1934 | Soyadı Kanunu; kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı; Balkan Antantı; I. Beş Yıllık Sanayi Planı |
| 1936 | Montrö Boğazlar Sözleşmesi |
| 1937 | Altı ilkenin anayasaya girmesi; Sadabat Paktı |
| 1938 | Hatay Devleti'nin kurulması (2 Eylül); Atatürk'ün ölümü (10 Kasım) |
| 1939 | Hatay'ın Türkiye'ye katılması (23 Temmuz) |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- Cumhuriyetin ilk cumhurbaşkanı: Mustafa Kemal Atatürk; ilk başbakanı: İsmet İnönü
- Cumhuriyet tarihinin ilk partisi: Halk Fırkası (1923)
- İlk muhalefet partisi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924)
- Hukuk alanındaki ilk gelişme: Ankara Hukuk Mektebi (1925)
- Ekonomi alanındaki ilk kongre: İzmir İktisat Kongresi (1923)
- Kadınların ilk kez seçme ve seçilme hakkı kazandığı seçimler: belediye seçimleri (1930)
- Kadın milletvekillerinin TBMM'ye ilk kez girdiği seçim: 1935 seçimleri
- Boğazlar üzerinde tam egemenliğin sağlanması: Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| İnkılap | Toplumun siyasi, hukuki ve kültürel yapısını köklü olarak değiştiren yenilik. |
| Kabine sistemi | Başbakanın bakanları seçip meclisin onayına sunduğu yönetim. |
| Laiklik | Din ve devlet işlerinin ayrılması; devletin bütün inançlara eşit uzaklıkta olması. |
| Devletçilik | Devletin, özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda ekonomiye girmesi. |
| Karma ekonomi | Devlet ile özel sektörün birlikte yer aldığı ekonomi. |
| Kabotaj | Bir ülkenin kara sularında taşımacılık hakkının yalnızca o ülkeye ait gemilere verilmesi. |
| Aşar | Ürünün onda biri oranında alınan tarım vergisi; 1925'te kaldırıldı. |
| Sosyal devlet | Vatandaşın sağlık, eğitim ve refahını gözeten devlet anlayışı. |
| Kliring | Dış ticarette mal karşılığı mal alınarak döviz kullanımının azaltıldığı sistem. |
Kendinizi deneyin
1. Cumhuriyetin ilanıyla aşağıdaki sorunlardan hangisi doğrudan çözülmüştür?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hükümet bunalımı ve devlet başkanlığı sorunu
2. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti'nin kaldırılmasıyla aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ordunun siyasetten uzaklaştırılması
3. Soyadı Kanunu ile ağa, hacı, paşa gibi lakap ve unvanların kaldırılması en çok hangi ilkeyle ilgilidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Halkçılık
4. Aşağıdakilerden hangisi Atatürk döneminde yapılmamıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu'nun çıkarılması
5. Lozan'da çözülemeyen Boğazlar sorunu aşağıdakilerden hangisiyle Türkiye lehine çözülmüştür?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Montrö Boğazlar Sözleşmesi
6. Aşağıdaki inkılap-ilke eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Takrir-i Sükûn Kanunu – Milliyetçilik
Cevap anahtarı
1-B · 2-A · 3-B · 4-C · 5-C · 6-D
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 17. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı ve bilgileri MEB'in (OGM Materyal) TYT-AYT konu özeti kitaplarıyla karşılaştırıldı; bu kitaplardan metin alınmadı, eksik bilgiler kendi cümlelerimle eklendi. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2026 YKS soru kitapçıklarından derlendi: 2018–2025 soruları için bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden yararlanıldı; 2026 soruları doğrudan resmî kitapçıklardan okundu. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.