İlk Türk devletleri

KPSS'de bu ünite

• Gelme olasılığı: %100 (çok yüksek); 38 sınavın 38 tanesinde bu üniteden en az bir soru geldi.
• Beklenen soru: bir sınavda yaklaşık 1,2 (son 5 yıl daha ağır sayılır; kesin tahmin değildir).
• Eğilim: son 5 yılda durağan.

En çok sorulan konular

• Kültür ve uygarlık: devlet, töre, din, yazı: 35 soru · en son 2026
• Diğer Türk toplulukları: 4 soru · en son 2026
• Uygurlar: 3 soru · en son 2019
• Hun devletleri: 2 soru · en son 2022
• Köktürkler: 2 soru · en son 2025
• Kaynaklar, ilk kültürler ve İskitler: 1 soru · en son 2012

1. KPSS bu üniteden ne soruyor

KPSS bu üniteden çoğunlukla bir kavramı tanıtan ya da bir uygulamanın hangi özelliği gösterdiğini soran sorular hazırlıyor. Bu yüzden her kavramı "ne işe yarar, neyi gösterir" sorusuyla birlikte çalışın.

2. Devlet anlayışı ve yönetim

• Kut: Hükümdara yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancı. Kut kan yoluyla hanedan üyelerine geçer; bu yüzden hanedanın bütün erkek üyeleri tahtta hak sahibidir.
• Taht kavgaları: Belirli bir veraset kuralı olmaması devletlerin kısa ömürlü olmasının başlıca nedenlerinden biridir.
• Ülüş sistemi: Ülke, hanedanın ortak malı sayılır; hanedan üyeleri arasında paylaştırılır.
• İkili teşkilat: Doğu ve batı olarak ikiye ayrılan yönetim. Doğu kanadı (kağan) üstün, batı kanadı (yabgu) ona bağlıdır.
• Töre: Yazısız hukuk kuralları. Hükümdar da töreye uymak zorundadır; töre adalet, eşitlik ve iyilik ilkelerine dayanır.
• Kurultay (toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. Son karar hükümdarındır; kurultay danışma niteliği taşır.
• Hatun: Kağanın eşi devlet yönetiminde söz sahibidir, elçi kabul edebilir.

3. Ordu, ekonomi ve toplum

• Ordu-millet: Bütün erkekler asker sayılır; ordu ile millet iç içedir.
• Onlu sistem: Mete Han'ın MÖ 209'da kurduğu ordu düzeni; bugün de Türk ordusunda izleri sürer.
• Ekonomi: Konar-göçer hayat, hayvancılık ve buna bağlı dokumacılık ve dericilik. İpek Yolu'nu denetlemek dış politikanın temel amacıdır.
• Toplum: Oguş (aile) → urug → boy → bodun → il (devlet) sıralaması. Ailede kadın saygın bir konumdadır.

4. Din, yazı ve sanat

• Gök Tanrı inancı: Tek Tanrı düşüncesine yakın bir inanç. Ölümden sonraki hayata inanılır: kurgan (mezar), yuğ (cenaze töreni), balbal (ölenin öldürdüğü düşmanları simgeleyen taşlar).
• Kam (şaman): Din adamı; ama yönetimde söz sahibi bir din sınıfı oluşmamıştır.
• Göktürk alfabesi: 38 harflidir. Orhun Yazıtları (Tonyukuk, Kül Tigin 732, Bilge Kağan 735) Türklerin kendi adlarıyla ve kendi alfabeleriyle yazdığı ilk tarihî belgelerdir; Türk milletine öğüt verir, devletin geçmişini anlatır.
• Uygurlar: Yerleşik hayata geçen, tarım yapan ve şehirler kuran ilk Türk topluluğu. Mani ve Buda dinlerinin etkisi, Uygur alfabesi, kâğıt ve matbaa kullanımı, minyatür ve fresk sanatı.
• Sanat: Hayvan üslubu, Pazırık halısı (bilinen en eski halı), maden işçiliği.

5. Devletler ve diğer Türk toplulukları

Avarlar, Hazarlar (Musevilik; ticaret yolları), Bulgarlar, Peçenekler, Kuman-Kıpçaklar ve Macarlar Avrupa'ya giden Türk toplulukları olarak sorulur.

Akılda tutun

• Kut, töre, kurultay, ülüş ve ikili teşkilat kavramlarını tanımlarıyla birlikte bilin; KPSS bunları "aşağıdakilerden hangisi … göstergesidir" kalıbıyla soruyor.
• Orhun Yazıtları: Türkçe, Göktürk alfabesi, Türk adı geçen ilk belgeler.
• Uygurlar: yerleşik hayat ve kültürde ilkler.

Kendinizi deneyin