Osmanlı kültür ve uygarlığı

KPSS'de bu ünite

• Gelme olasılığı: %100 (çok yüksek); 38 sınavın 38 tanesinde bu üniteden en az bir soru geldi.
• Beklenen soru: bir sınavda yaklaşık 3,0 (son 5 yıl daha ağır sayılır; kesin tahmin değildir).
• Eğilim: son 5 yılda artıyor.

En çok sorulan konular

• Toprak sistemi, vergiler ve ekonomi: 39 soru · en son 2026
• Toplum ve hukuk: 14 soru · en son 2026
• Eğitim, bilim ve sanat: 14 soru · en son 2024
• Askerî teşkilat: 11 soru · en son 2025
• Devlet yönetimi ve merkez teşkilatı: 10 soru · en son 2026
• Belgeler ve devlet yazışmaları: 6 soru · en son 2026

1. KPSS bu üniteden ne soruyor

2. Toprak sistemi, vergiler ve ekonomi

• Miri arazi: Mülkiyeti devlete ait topraklar; kullanım hakkı köylüye verilir.
• Dirlik (tımar sistemi): Toprağın vergi gelirinin hizmet karşılığında verilmesi. Gelirine göre has (padişah, hanedan ve üst yöneticiler), zeamet (orta düzey yöneticiler) ve tımar (sipahiler). Tımar sistemi asker yetiştirir, üretimi sürdürür ve devlete masrafsız ordu sağlar.
• İltizam: Vergi toplama hakkının açık artırmayla belirli süre için verilmesi. Malikâne (1695): hakkın ömür boyu verilmesi. Esham (1775): gelirlere dayalı iç borçlanma senedi.
• Vergiler: öşür (ürünün onda biri, Müslümanlardan), haraç (gayrimüslimlerin toprağından), cizye (askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden), çiftbozan (toprağını sebepsiz terk edenden), avarız (olağanüstü durumlarda).
• Lonca ve gedik: Esnafın meslek örgütü; narh (fiyat belirleme) ve ihtisap (çarşı denetimi). Amaç kaliteyi korumak ve tekelleşmeyi önlemek.

3. Devlet yönetimi, taşra ve ordu

• Divan-ı Hümayun: devletin en yüksek karar ve yargı organı. Sadrazam (padişahın mutlak vekili), kazasker (adalet ve eğitim), defterdar (maliye), nişancı (tuğra, yazışmalar, tahrir), kaptan-ı derya, yeniçeri ağası ve Rumeli beylerbeyi.
• Taşra: eyalet (beylerbeyi), sancak (sancakbeyi), kaza (kadı). Yıllıklı (salyaneli) eyaletler tımar uygulanmayan, vergisini toplu ödeyen eyaletlerdir (Mısır, Bağdat vb.).
• Kapıkulu askerleri: devşirme sistemiyle yetişen yeniçeriler; padişaha bağlı ve maaşlı (ulufe). Tımarlı sipahiler taşranın atlı askerleri.
• İskân politikası: fethedilen yerlere Türkmen nüfus yerleştirme; istimalet (hoşgörüyle gönül kazanma).

4. Toplum, hukuk ve belgeler

• Yönetenler (askerî) ve yönetilenler (reaya) ayrımı; ayrım dine değil göreve dayanır.
• Millet sistemi: halk dinî topluluklara göre örgütlenir; gayrimüslimler kendi din ve hukuk işlerinde serbesttir.
• Hukuk: şer'i hukuk (İslam hukuku) ve örfi hukuk (padişahın koyduğu kanunlar). Taşrada yargı kadıdadır.
• Belgeler: ferman (padişah emri), berat (atama belgesi), tahrir defteri (nüfus ve vergi sayımı), ahidname (antlaşma), temettuat defteri (gelir sayımı).

5. Eğitim, bilim ve sanat

• Medrese (ilmiye sınıfını yetiştirir; Sahn-ı Seman, Süleymaniye), Enderun (saray okulu; devlet adamı yetiştirir), sıbyan mektebi (ilk öğretim).
• Bilginler: Piri Reis (Kitab-ı Bahriye, dünya haritası), Kâtip Çelebi (Keşfü'z-Zunun, Cihannüma), Evliya Çelebi (Seyahatname), Ali Kuşçu (astronomi, matematik).
• Sanat: Mimar Sinan (çıraklık Şehzade, kalfalık Süleymaniye, ustalık Selimiye), çini, hat, tezhip, minyatür (Matrakçı Nasuh).

Akılda tutun

• Tımar, iltizam, malikâne ve esham kavramlarını sırasıyla ve aralarındaki farkla bilin.
• Divan-ı Hümayun üyelerinin görevleri eşleştirme sorusu olarak geliyor.

Kendinizi deneyin